W polskim prawie pojęcie demoralizacji jest kluczowe w kontekście postępowania z nieletnimi i stanowi podstawę do interwencji sądu rodzinnego oraz innych organów, takich jak szkoła. Chociaż przez długi czas brakowało jednej, ścisłej definicji słownikowej w przepisach, ustawa wskazywała na konkretne przejawy, które świadczą o tym stanie.

Jak polskie prawo definiuje demoralizację?

Obecnie, kwestie te reguluje Ustawa z dnia 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich, która zastąpiła wcześniejszą Ustawę o postępowaniu w sprawach nieletnich z 1982 roku.

Chociaż ustawa nie podaje jednej, zamkniętej definicji słownikowej terminu "demoralizacja", to jednak wskazuje na katalog zachowań, które stanowią o jej przejawach i uzasadniają interwencję prawną. Demoralizacja jest rozumiana jako sytuacja, w której nieletni dopuszcza się zachowań świadczących o nieprzestrzeganiu norm czy zasad społecznych.

Przejawy demoralizacji, które uzasadniają interwencję prawną, to m.in.:

• Dopuszczenie się czynu zabronionego (np. wykroczenia, przestępstwa).
• Naruszanie zasad współżycia społecznego.
• Systematyczne uchylanie się od obowiązku szkolnego lub obowiązku nauki.
• Używanie alkoholu, środków odurzających, substancji psychotropowych, ich prekursorów, środków zastępczych lub nowych substancji psychoaktywnych w celu wprowadzenia się w stan odurzenia.
• Uprawianie nierządu.
• Włóczęgostwo.
• Udział w grupach przestępczych.

W praktyce, o demoralizacji mogą świadczyć także inne zachowania, takie jak posługiwanie się wulgarnym słownictwem, popełnianie aktów wandalizmu, czy uciekanie z domu.

Ważna zmiana: Nowa ustawa obniżyła wiek, od którego możliwe jest wszczęcie postępowania w sprawach o demoralizację – obecnie dotyczy to nieletnich, którzy ukończyli 10 lat. W przypadku stwierdzenia okoliczności świadczących o demoralizacji, każdy ma społeczny obowiązek zawiadomienia o tym rodziców, szkołę, sąd rodzinny, Policję lub inny właściwy organ.

Wpływ środowiska rówieśniczego na dzieci we wczesnym wieku

Środowisko rówieśnicze jest jednym z kluczowych elementów środowiska wychowawczego, z którym dziecko styka się już od wczesnych lat życia, a jego rola w procesie socjalizacji jest nie do przecenienia.

Wiek przedszkolny i wczesnoszkolny – pierwsze interakcje

W wieku przedszkolnym kontakty z rówieśnikami są jeszcze dość powierzchowne i zmienne. Dzieci często bawią się obok siebie, a nie ze sobą, a ich zachowania bywają aspołeczne i egocentryczne. Jednak to właśnie ten okres jest czasem intensywnego rozszerzania interakcji i głębokiej ewolucji, która przygotowuje dziecko do włączenia się w szerszą społeczność klasy szkolnej.

Kluczowe mechanizmy wpływu wczesnej grupy rówieśniczej:

1. Modelowanie i uczenie się społeczne: Dzieci naśladują zachowania rówieśników, zwłaszcza tych w podobnym wieku. Rówieśnicy stają się dla siebie modelami, a ich zachowania pełnią funkcję wzmocnień lub kar, wywołując pozytywne lub negatywne reakcje. Uczenie się obserwacyjne, gdzie dziecko obserwuje zachowanie modela (rówieśnika) i jego konsekwencje, jest jednym z najważniejszych procesów rozwojowych.
2. Kształtowanie kompetencji społecznych: Grupa rówieśnicza jest środowiskiem, w którym dziecko uczy się ról społecznych, współżycia i współdziałania z innymi ludźmi. To tam zaspokaja potrzebę przynależności i uczy się funkcjonowania w społeczeństwie.
3. Wpływ normalizujący i wyrównujący: Grupa rówieśnicza często wywiera na dziecko wpływ normalizujący, pomagając mu dostosować się do ogólnie przyjętych norm zachowania i interakcji.

Kiedy wpływ rówieśników staje się negatywny?

Chociaż grupa rówieśnicza jest naturalnym i niezbędnym środowiskiem rozwoju, jej wpływ może stać się destrukcyjny, zwłaszcza gdy brakuje kontroli ze strony rodziców lub środowisko rodzinne nie funkcjonuje prawidłowo.

W przypadku braku należytej opieki, dziecko może spędzać czas wolny na ulicy i dołączać do grup zaniedbanych wychowawczo. W takich sytuacjach, grupa rówieśnicza może stać się przemożnym czynnikiem socjalizującym w kierunku negatywnego systemu wartości i wzorów zachowania.

Negatywne aspekty socjalizacji w grupie rówieśniczej mogą obejmować:

• Kształtowanie zachowań dewiacyjnych: Grupa może sprzyjać kształtowaniu się zachowań przestępczych, gdzie rozmowy o "udanych wyczynach" dostarczają kryteriów do oceny szerokiego repertuaru zachowań.
• Presja konformizmu i uzależnienia: W kontekście używania środków odurzających, interakcje grupowe są bardzo znaczące. Presja grupy i silne dążenie do konformizmu rówieśniczego mogą prowadzić do uzależnienia.

Podsumowując, środowisko rówieśnicze we wczesnym wieku jest potężnym narzędziem socjalizacji, które może być źródłem pozytywnego rozwoju, ale w przypadku braku wsparcia i kontroli ze strony dorosłych, może również stać się czynnikiem prowadzącym do demoralizacji, definiowanej przez prawo jako szereg negatywnych zachowań naruszających normy społeczne.