Pojęcia „adultus” i „infans” wywodzą się z łaciny, a ich najgłębsze i najbardziej precyzyjne znaczenie, zwłaszcza w kontekście praktycznym, odnajdujemy w prawie rzymskim (Ius Romanum). To właśnie tam wiek człowieka był kluczowym czynnikiem decydującym o jego zdolności do samodzielnego dokonywania czynności prawnych.

Zacznijmy od definicji, a następnie przejdziemy do omówienia ich praktycznych konsekwencji, które w starożytnym Rzymie miały fundamentalne znaczenie dla życia obywateli.

Infans: Dziecko bez zdolności do czynności prawnych

Łacińskie słowo infans dosłownie oznacza „niemówiący” (od in- – nie i fari – mówić). W prawie rzymskim termin ten odnosił się do najmłodszych dzieci, które nie osiągnęły jeszcze minimalnego poziomu rozwoju intelektualnego i fizycznego, aby móc świadomie wyrażać wolę.

Definicja i wiek

• Definicja: Infans to dziecko, które nie ma zdolności do czynności prawnych.
• Granica wieku: Ostatecznie w prawie justyniańskim (VI wiek n.e.) przyjęto, że granicą dzieciństwa jest ukończenie 7. roku życia.

Aspekt praktyczny: Całkowity brak zdolności

Praktyczny aspekt statusu infans był bardzo surowy:

1. Brak zdolności do czynności prawnych: Infantes nie mogli samodzielnie dokonywać żadnych ważnych czynności prawnych, takich jak zawieranie umów, kupno, sprzedaż czy zaciąganie zobowiązań. Czynności te były uznawane za nieważne (nullae).
2. Brak odpowiedzialności: Dzieci w tym wieku nie ponosiły odpowiedzialności za czyny bezprawne (delikty).
3. Działanie przez opiekuna: Wszelkie czynności prawne, które miały dotyczyć majątku infans, musiały być dokonywane w jego imieniu przez ustanowionego dla niego opiekuna (tutor).

Ciekawostka: W antropologii i archeologii, te same terminy są używane do określania wieku zmarłych. Infans I oznacza najmłodsze dzieci (0–6/7 lat), a Infans II starsze dzieci (6/7–12/14 lat), co jest zbieżne z podziałem w prawie rzymskim.

Adultus: Osoba dojrzała i zdolna do działania

Termin adultus oznacza osobę dorosłą, dojrzałą. W prawie rzymskim nie był to tak precyzyjny termin jak infans, ale odnosił się do kategorii osób, które osiągnęły dojrzałość płciową (pubertas), a tym samym zyskały zdolność do czynności prawnych.

Definicja i wiek (Próg dojrzałości)

Kluczowym momentem przejścia ze stanu niedojrzałego (impubes) do stanu dojrzałego (pubes lub adultus) było osiągnięcie dojrzałości.

• Granica wieku (Dojrzałość):
  • Kobiety: 12 lat.
  • Mężczyźni: 14 lat (zgodnie z dominującą w prawie klasycznym opinią Prokulianów).

Osoba, która przekroczyła ten próg, stawała się pubes (dojrzała) i zyskiwała pełną zdolność do czynności prawnych. Właśnie ta kategoria osób dojrzałych jest najbliższa znaczeniu adultus w kontekście prawnym.

Aspekt praktyczny: Zdolność do czynności prawnych z zastrzeżeniami

Praktyczny aspekt statusu adultus (osoby dojrzałej) był bardziej złożony i dzielił się na dwie podkategorie, wynikające z dążenia do ochrony młodych ludzi przed nadużyciami:

1. Dojrzali poniżej 25. roku życia (Puberes minores viginti quinque annis)

Osoby, które osiągnęły dojrzałość (12/14 lat), ale nie ukończyły 25. roku życia, miały co do zasady pełną zdolność do czynności prawnych. Mogły samodzielnie zawierać umowy i zarządzać swoim majątkiem.

• Ochrona prawna: W praktyce korzystali oni ze szczególnej ochrony prawnej wprowadzonej przez Lex Laetoria. Mogli wystąpić do pretora o unieważnienie (przywrócenie do stanu poprzedniego, restitutio in integrum) czynności prawnych, które okazały się dla nich niekorzystne.
• Kurator: Aby uniknąć ryzyka unieważnienia transakcji, kontrahenci często domagali się ustanowienia dla młodego adultus kuratora (curator), który nadzorował i zatwierdzał czynności prawne.

2. Dojrzali powyżej 25. roku życia (Puberes maiores viginti quinque annis)

To jest kategoria w pełni dorosłych, dojrzałych osób, które w pełni odpowiadały współczesnemu pojęciu pełnoletności.

• Pełna zdolność i odpowiedzialność: Osoby te miały pełną i nieograniczoną zdolność do czynności prawnych i nie podlegały już ochronie Lex Laetoria. Ich czynności były w pełni ważne i skuteczne, a oni sami ponosili pełną odpowiedzialność za swoje decyzje i zobowiązania.

Podsumowując, rzymskie pojęcia infans i adultus (w kontekście puberes) stanowią kamienie milowe w rozwoju zdolności prawnej, wyznaczając przejście od całkowitego braku zdolności do czynności prawnych do pełnej odpowiedzialności i dojrzałości w sferze prawa.