Propinacja, z łacińskiego propinatio (oznaczającego pierwotnie „przepijać do kogoś” lub „wystawienie wina na sprzedaż”), była jednym z najbardziej charakterystycznych i jednocześnie najbardziej kontrowersyjnych elementów ustroju gospodarczego i społecznego Rzeczypospolitej Obojga Narodów, szczególnie w okresie od XVI do XVIII wieku. Stanowiła ona wyłączne prawo właściciela dóbr ziemskich do produkcji, wyszynku i sprzedaży napojów alkoholowych – głównie piwa, gorzałki (wódki) i miodu – w obrębie swoich posiadłości.

Na czym polegała zasada propinacji?

Zasada propinacji dawała szlachcie, jako właścicielom ziemskim, monopol na obrót alkoholem na terenie ich wsi. W praktyce oznaczało to, że tylko w karczmie należącej do pana feudalnego (lub dzierżawionej przez niego, często Żydom, sołtysom lub karczmarzom) można było legalnie kupić i spożywać trunki.

Przymus propinacyjny – mechanizm wyzysku

Choć pierwotny statut sejmowy z 1496 roku, wprowadzający propinację, miał na celu zniesienie nadużycia polegającego na zmuszaniu poddanych do przyjmowania piwa z miast królewskich i teoretycznie dawał panom wsi oraz ich poddanym wolność w warzeniu i kupowaniu trunków, w krótkim czasie prawo to przekształciło się w tzw. przymus propinacyjny.

Przymus ten polegał na nałożeniu na chłopów obowiązku kupowania określonej, z góry narzuconej ilości alkoholu wyłącznie w pańskiej karczmie. Była to forma dodatkowej, niezwykle uciążliwej powinności, która w praktyce służyła maksymalizacji dochodów dworu.

Kluczowe elementy przymusu propinacyjnego:

• Obowiązek zakupu: Chłopi musieli nabyć wyznaczony kontyngent piwa lub wódki, niezależnie od swoich potrzeb i możliwości finansowych.
• Kary za nieprzestrzeganie: W przypadku niewykupienia narzuconej ilości, chłopa i tak obciążano kosztami, a niekiedy nawet wlewano mu alkohol do chałupy. Za kupowanie trunków w innych karczmach (z „uszczerbkiem pańskiej intraty”) groziły surowe kary cielesne, pieniężne, areszt lub dyby.
• Zakaz własnej produkcji: Właściciel ziemski mógł również nakładać opłaty na chłopów produkujących napoje alkoholowe na własny użytek.

Zalety propinacji (dla kogo i dlaczego)

Z perspektywy historycznej, zalety propinacji dotyczyły niemal wyłącznie jednej grupy społecznej: szlachty i właścicieli dóbr ziemskich.

1. Kluczowe źródło dochodu dla szlachty

Propinacja stała się jednym z najważniejszych, a w okresach kryzysów gospodarczych nawet najważniejszym, źródłem dochodu dla folwarków szlacheckich.

• Wzrost rentowności folwarku: Dochody z propinacji często przewyższały te uzyskiwane z innych działów gospodarki folwarcznej, w tym z uprawy zboża.
• Zbyt zboża: Produkcja alkoholu (zwłaszcza gorzałki) pozwalała na zagospodarowanie nadwyżek zboża, dla którego w czasach trudności w eksporcie lub spadku cen na rynkach zewnętrznych trudno było znaleźć nabywców. W ten sposób propinacja zabezpieczała stabilność finansową dworu.
• Łatwość zarządzania: Prawo propinacji było często dzierżawione, co zapewniało właścicielowi ziemskiemu stały i pewny dochód bez konieczności bezpośredniego zarządzania produkcją i wyszynkiem.

2. Narzędzie kontroli społecznej

Karczma, będąca centrum życia towarzyskiego, ale i miejscem przymusowego spożycia, pozwalała właścicielowi dóbr na kontrolę nad poddanymi. Kontrola ta miała wymiar ekonomiczny i społeczny.

Wady propinacji (dla kogo i dlaczego)

Wady propinacji były rozległe i dotykały w największym stopniu chłopów, ale także miast królewskich.

1. Uderzenie w chłopów – przymusowe pijaństwo i wyzysk

Dla ludności wiejskiej propinacja była, obok pańszczyzny, najcięższą powinnością.

• Pijaństwo i degradacja społeczna: Przymus kupowania alkoholu prowadził do powszechnego pijaństwa na wsi, co miało katastrofalne skutki społeczne, zdrowotne i moralne. Historycy twierdzili, że „czego nie wydarto chłopu daninami, pańszczyzną, odbierano pośrednio przez wódkę”.
• Odpływ kapitału: Pieniądze, które chłopi mogli przeznaczyć na poprawę swojego bytu, narzędzia czy inne potrzeby, były przymusowo wydawane na alkohol, co pogłębiało ich ubóstwo i zależność ekonomiczną od dworu.
• Kary i przemoc: System przymusu propinacyjnego był egzekwowany za pomocą surowych kar, co stanowiło dodatkowy element ucisku i przemocy feudalnej.

2. Szkody dla miast królewskich

Wprowadzenie propinacji dla szlachty zniosło obowiązek sprzedaży alkoholu z miast królewskich na terenach wiejskich.

• Utrata dochodów miejskich: Sprzedaż trunków była wcześniej istotnym źródłem dochodów miast. Utrata monopolu na rzecz szlachty uderzyła w finanse i rozwój rzemiosła miejskiego, zwłaszcza browarnictwa.

3. Hamulec rozwoju gospodarczego

Propinacja, oparta na przymusie, była sprzeczna z zasadami wolnego rynku i racjonalnej gospodarki. Utrzymywała ona archaiczny system, w którym zysk był generowany nie przez jakość czy efektywność, lecz przez monopol i wyzysk poddanych.

Zniesienie propinacji

Prawo propinacji, będące reliktem ustroju feudalnego, zaczęło być stopniowo znoszone w XIX wieku, choć proces ten był długi i rozciągnięty w czasie na ziemiach polskich pod zaborami.

• W zaborze pruskim propinację zniesiono formalnie w 1845 roku.
• W Galicji (zabór austriacki) proces wykupu i zniesienia propinacji regulowały ustawy z lat 1875 i 1889, a ostatecznie ustała ona z końcem 1910 roku.
• W zaborze rosyjskim zniesienie nastąpiło w 1898 roku.

Mimo formalnego zniesienia, na niektórych terenach praktyki związane z propinacją utrzymywały się jeszcze na początku XX wieku, świadcząc o głębokim zakorzenieniu tego mechanizmu w strukturze społecznej i gospodarczej dawnej Rzeczypospolitej.