Każdy z nas przynajmniej raz w życiu słyszał powiedzenie „kradnie jak sroka” albo widział w bajkach te charakterystyczne, czarno-białe ptaki uciekające z błyszczącym pierścionkiem w dziobie. Sroki od wieków cieszą się reputacją skrzydlatych kleptomanek, które nie potrafią oprzeć się niczemu, co lśni, błyszczy i mieni się w słońcu. Ale czy zastanawialiście się kiedyś, skąd właściwie wziął się ten stereotyp i ile jest w nim prawdy? Przyjrzyjmy się bliżej tym niezwykle inteligentnym zwierzętom i sprawdźmy, czy rzeczywiście zasłużyły na miano złodziejaszków.

Skąd się wziął mit o sroce złodziejce?

Sroka (Pica pica) to ptak, który od stuleci towarzyszy człowiekowi w europejskiej kulturze, niestety zazwyczaj w roli czarnego charakteru. Przypisywanie jej skłonności do kradzieży ma bardzo długą historię i mocno zakorzeniło się w folklorze.

Jednym z najważniejszych dzieł, które przypieczętowało złą sławę tego gatunku, jest słynna opera Gioacchino Rossiniego z 1817 roku zatytułowana „Sroka złodziejka” (La gazza ladra). Fabuła opowiada o młodej służącej, która zostaje skazana na śmierć za kradzież srebrnych sztućców. W ostatniej chwili okazuje się jednak, że prawdziwym sprawcą była sroka, która ukryła srebra w dzwonnicy kościoła. Podobne motywy pojawiały się w literaturze wielokrotnie, chociażby w popularnym komiksie o przygodach Tintina („Klejnoty Castafiore”).

Przez pokolenia ludzie przekazywali sobie opowieści o srokach dekorujących swoje gniazda biżuterią, monetami czy folią aluminiową. Wydawało się to logiczne – sroki są ciekawskie, często kręcą się blisko ludzkich domostw i zdarza im się podnosić różne przedmioty. Jednak dopiero niedawno naukowcy postanowili sprawdzić, czy te ptaki rzeczywiście mają słabość do świecidełek.

Co na to nauka? Wielkie rozczarowanie dla miłośników legend

W 2014 roku zespół psychologów zwierzęcych z University of Exeter w Wielkiej Brytanii postanowił raz na zawsze rozprawić się z tym mitem. Badacze pod kierownictwem dr Toni Shephard przeprowadzili serię kontrolowanych eksperymentów zarówno na dzikich srokach żyjących na kampusie uniwersyteckim, jak i na ptakach przebywających w ośrodku rehabilitacji.

Jak przebiegało badanie?

Naukowcy przygotowali dwa rodzaje przedmiotów:

• Błyszczące: metalowe śrubki, pierścienie z folii aluminiowej oraz luźne kawałki folii.
• Matowe: dokładnie te same śrubki i pierścienie, ale pomalowane matową, niebieską farbą.

Obok tych przedmiotów ułożono stosy pysznych orzechów, które miały zachęcić sroki do podejścia. Gdyby sroki rzeczywiście kochały błyskotki, powinny natychmiast rzucić się na srebrne śrubki i folię.

Zaskakujące wyniki eksperymentu

Wyniki okazały się zupełnie sprzeczne z powszechnym przekonaniem:

1. Strach zamiast miłości: Sroki wcale nie dążyły do kontaktu z błyszczącymi rzeczami. Wręcz przeciwnie – obecność nowych, nieznanych obiektów (zarówno błyszczących, jak i matowych) budziła w nich niepokój. Zjawisko to w psychologii zwierząt nazywa się neofobią (lękiem przed nowością).
2. Mniejszy apetyt: Ptaki żerowały znacznie ostrożniej i zjadały mniej orzechów, gdy w pobliżu leżały „skarby”, niż wtedy, gdy jedzenie leżało na czystej ziemi.
3. Brak zainteresowania: Na 64 przeprowadzone próby, sroki weszły w kontakt z błyszczącym przedmiotem zaledwie dwa razy. W obu przypadkach ptak podniósł srebrny pierścień i natychmiast go upuścił, tracąc jakiekolwiek zainteresowanie.

Badanie to jednoznacznie dowiodło, że sroki nie mają żadnego wrodzonego pociągu do błyszczących rzeczy. Co więcej, świecące przedmioty mogą je wręcz odstraszać.

Dlaczego więc wciąż uważamy sroki za złodziejki?

Skoro nauka obaliła ten mit, dlaczego powiedzenie o sroce złodziejce ma się tak dobrze? Odpowiedź tkwi w ludzkiej psychologii, a dokładniej w mechanizmie zwanym błędem potwierdzenia (ang. confirmation bias).

Sroki to ptaki niezwykle inteligentne, ciekawskie i odważne. Jako zwierzęta oportunistyczne, badają swoje otoczenie w poszukiwaniu pożywienia lub materiałów do budowy gniazda. Czasami zdarza im się podnieść jakiś ludzki przedmiot – może to być plastikowa zakrętka, kawałek sznurka, ale też zgubiony klucz czy błyszczący papierek.

Jeśli sroka porwie z ziemi zwykłą gałązkę lub suchy liść, nikt z nas nie zwróci na to uwagi. Jeśli jednak podniesie zgubiony pierścionek lub kapsel, od razu to zauważymy i powiążemy z kulturowym mitem: „O, patrz, sroka znowu kradnie błyskotki!”. W ten sposób pojedyncze, przypadkowe sytuacje urastają w naszej świadomości do rangi reguły.

Prawdziwe oblicze sroki – genialny ptasi umysł

Zamiast oskarżać sroki o kleptomanię, powinniśmy podziwiać ich niezwykłe zdolności intelektualne. Należą one do rodziny krukowatych, która jest uważana za jedną z najinteligentniejszych grup zwierząt na Ziemi. Oto kilka fascynujących faktów o srokach, które całkowicie zmieniają spojrzenie na te ptaki:

• Test lustra: Sroki są jednymi z nielicznych zwierząt (i jedynymi znanymi ptakami), które potrafią rozpoznać swoje własne odbicie w lustrze. Przechodzą tzw. test lustra, co dowodzi, że posiadają samoświadomość – cechę przypisywaną dotychczas głównie ludziom, szympansom, delfinom i słoniom.
• Świetna pamięć: Doskonale zapamiętują ludzkie twarze. Jeśli zajdziesz sroce za skórę, może cię zapamiętać i ostrzegać przed tobą inne ptaki. Z drugiej strony, potrafią też zaprzyjaźnić się z ludźmi, którzy je dokarmiają.
• Złożone życie społeczne: Sroki potrafią współpracować, planować przyszłość, a nawet... opłakiwać swoich zmarłych towarzyszy. Obserwowano sytuacje, w których ptaki gromadziły się wokół martwego osobnika, przynosząc mu „dary” w postaci źdźbeł trawy, co przypominało uproszczony rytuał pogrzebowy.

Co sroki kradną naprawdę?

Choć sroki nie polują na nasze pierścionki zaręczynowe, to jednak miano „złodziejek” nie wzięło się zupełnie znikąd – tyle że ich łupem pada zazwyczaj coś zupełnie innego niż kosztowności.

Sroki to sprytni drapieżnicy i zbieracze. W okresie lęgowym zdarza im się plądrować gniazda innych, mniejszych ptaków, podkradając jaja lub pisklęta. Są też mistrzyniami w podkradaniu jedzenia większym drapieżnikom, np. psom, kotom czy nawet jastrzębiom. Potrafią działać w grupie: jedna sroka odwraca uwagę psa, podczas gdy druga bezczelnie wyjada mu karmę z miski. W tym sensie sroki rzeczywiście są genialnymi, bezczelnymi strategami, dla których kradzież pożywienia to po prostu skuteczna metoda na przetrwanie.

Następnym razem, gdy zobaczycie srokę przyglądającą się jakiemuś przedmiotowi, pamiętajcie – to nie chęć wzbogacenia się o Wasze kosztowności nią kieruje, ale czysta, naukowa ciekawość świata!