Druga wojna światowa, mimo że zakończyła się niemal 80 lat temu, wciąż pozostaje jednym z najbardziej badanych, a jednocześnie najbardziej tajemniczych okresów w dziejach ludzkości. Choć dysponujemy milionami dokumentów, relacji świadków i dowodów materialnych, istnieją luki, których historycy nie są w stanie zapełnić. Niektóre z tych zagadek spędzają sen z powiek badaczom, bo ich rozwiązanie mogłoby rzucić zupełnie nowe światło na przebieg konfliktu i motywacje kluczowych graczy.

Oto cztery pytania, na które świat nauki wciąż szuka odpowiedzi, oraz analiza szans na ich ostateczne wyjaśnienie.

Gdzie podziała się Bursztynowa Komnata?

To prawdopodobnie najbardziej znana zagadka dotycząca zaginionych dzieł sztuki. Bursztynowa Komnata, nazywana „ósmym cudem świata”, została zrabowana przez Niemców z pałacu w Carskim Siole w 1941 roku. Przewieziono ją do Królewca, gdzie była wystawiana do 1944 roku. Gdy front zaczął się zbliżać, ślad po niej zaginął.

Teorii jest mnóstwo: od zatonięcia na statku „Wilhelm Gustloff”, przez ukrycie w tajnych sztolniach w Górach Sowich lub na terenie Niemiec, aż po całkowite spłonięcie podczas bombardowania Królewca. Historycy i poszukiwacze skarbów wciąż sprawdzają nowe tropy, ale jak dotąd bezskutecznie.

Szansa na rozwiązanie: Niska. Jeśli komnata została ukryta w drewnianych skrzyniach w wilgotnym miejscu, bursztyn – który jest żywicą – mógł ulec nieodwracalnej degradacji. Jeśli spłonęła w 1945 roku, nigdy nie znajdziemy nic poza popiołem. Nadzieja umiera jednak ostatnia, a każda nowa informacja o „złotych pociągach” rozpala wyobraźnię na nowo.

Dlaczego Rudolf Hess poleciał do Szkocji?

10 maja 1941 roku Rudolf Hess, zastępca Hitlera, wsiadł do Messerschmitta Bf 110 i samotnie poleciał do Wielkiej Brytanii. Wyskoczył na spadochronie nad Szkocją, twierdząc, że przybywa, aby negocjować pokój. Hitler natychmiast ogłosił go szaleńcem, a Brytyjczycy uwięzili do końca życia.

Pytanie brzmi: czy Hess działał na własną rękę, czy może była to tajna misja zlecona przez Hitlera, który chciał uniknąć wojny na dwa fronty przed atakiem na ZSRR? Istnieje też teoria, że Hess został wciągnięty w pułapkę przez brytyjski wywiad (MI6), który mamił go wizją porozumienia z „partią pokoju” w Londynie.

Szansa na rozwiązanie: Średnia. Brytyjskie archiwa dotyczące Hessa są częściowo utajnione na dziesięciolecia. Choć wiele dokumentów już odtajniono, kluczowe dowody na temat ewentualnej operacji wywiadowczej mogą wciąż czekać na światło dzienne. Pełne otwarcie archiwów wywiadu mogłoby ostatecznie zamknąć ten temat.

Jaki był los Raoula Wallenberga?

Raoul Wallenberg był szwedzkim dyplomatą, który w Budapeszcie uratował tysiące Żydów, wydając im tzw. paszporty ochronne. W styczniu 1945 roku, po wkroczeniu Armii Czerwonej na Węgry, Wallenberg został aresztowany przez Sowietów pod zarzutem szpiegostwa i wywieziony do Moskwy. Od tego momentu jego los jest niejasny.

Oficjalna wersja radziecka z 1957 roku głosiła, że zmarł na zawał serca w więzieniu na Łubiance w 1947 roku. Jednak relacje innych więźniów sugerowały, że widywano go żywego znacznie później, nawet w latach 60. i 70. Rodzina Wallenberga przez dekady walczyła o prawdę.

Szansa na rozwiązanie: Średnia/Wysoka. Klucz do zagadki leży w archiwach FSB (dawniej KGB) w Rosji. Choć Rosjanie udostępnili część dokumentów, historycy uważają, że najważniejsze teczki pozostają niedostępne. Jeśli kiedykolwiek dojdzie do pełnej transparentności rosyjskich archiwów specjalnych, dowiemy się, jak i kiedy naprawdę zginął ten bohater.

Czy istniał pisemny rozkaz Hitlera dotyczący Holokaustu?

To jedno z najbardziej kontrowersyjnych pytań w historiografii II wojny światowej, stanowiące oś sporu między tzw. intencjonalistami a funkcjonalistami. Do dziś nie odnaleziono ani jednego dokumentu podpisanego przez Adolfa Hitlera, który bezpośrednio nakazywałby „ostateczne rozwiązanie kwestii żydowskiej” w sensie fizycznej eksterminacji.

Historycy wiedzą, że Holokaust był faktem i że Hitler o nim wiedział oraz go aprobował. Jednak brak formalnego, pisemnego rozkazu sprawia, że badacze muszą rekonstruować proces decyzyjny na podstawie pośrednich dowodów, takich jak protokoły z konferencji w Wannsee czy przemówienia Himmlera.

Szansa na rozwiązanie: Bardzo niska. Większość badaczy uważa, że taki dokument prawdopodobnie nigdy nie istniał w formie pisemnej. Hitler preferował wydawanie kluczowych, zbrodniczych poleceń ustnie, aby uniknąć bezpośredniej odpowiedzialności dokumentalnej. Nawet jeśli taki papier istniał, najpewniej został zniszczony w ostatnich dniach wojny wraz z tysiącami innych obciążających akt.

Ciekawostka: Archiwa, które wciąż milczą

Warto wiedzieć, że wiele dokumentów z czasów wojny jest wciąż objętych klauzulą tajności nie ze względu na spiski, ale z powodu ochrony metod pracy wywiadu, które mogą być aktualne nawet dzisiaj. Przykładem jest Enigma – fakt złamania jej kodów przez aliantów był trzymany w ścisłej tajemnicy aż do lat 70. XX wieku, ponieważ wiele krajów po wojnie wciąż używało podobnych maszyn szyfrujących, a Brytyjczycy chcieli mieć możliwość ich podsłuchiwania. To pokazuje, że niektóre odpowiedzi mogą być tuż pod naszym nosem, czekając jedynie na odpowiednią datę odtajnienia.