Postać Józefa Stalina, mimo upływu dziesięcioleci od jego śmierci, wciąż budzi ogromne emocje i prowokuje do stawiania kolejnych pytań. Choć historycy dysponują tysiącami dokumentów, pamiętników i relacji, w życiorysie „Czerwonego Cara” wciąż istnieją białe plamy, które przyprawiają badaczy o zawrót głowy. Niektóre z tych zagadek mogą na zawsze pozostać w sferze domysłów, inne czekają na otwarcie odpowiednich szaf w moskiewskich archiwach.

Oto cztery kluczowe pytania dotyczące Stalina i jego rządów, na które nauka wciąż nie zna jednoznacznej odpowiedzi.

Czy Stalin został zamordowany, czy zmarł z przyczyn naturalnych?

To jedno z najbardziej elektryzujących pytań w historii XX wieku. Oficjalna wersja mówi o wylewie krwi do mózgu, do którego doszło na Kuncewie w marcu 1953 roku. Jednak okoliczności jego agonii są co najmniej podejrzane. Stalin leżał we własnych nieczystościach przez wiele godzin, zanim wezwano pomoc medyczną. Najbliżsi współpracownicy, z Ławrientijem Berią na czele, zwlekali z interwencją, co dla wielu jest dowodem na „ciche morderstwo” poprzez zaniechanie.

Istnieje również teoria o otruciu warfaryną – bezwonną substancją rozrzedzającą krew, która mogła wywołać krwotok wewnętrzny. Czy Beria, czując, że kolejna czystka uderzy właśnie w niego, postanowił przyspieszyć bieg wydarzeń?

Jaka jest szansa na poznanie prawdy?
Niestety, jest ona bliska zeru. Ciało Stalina zostało zabalsamowane, a próbki tkanek pobrane podczas sekcji zwłok prawdopodobnie zniszczono lub ukryto tak głęboko, że ich odnalezienie graniczy z cudem. Bez nowoczesnych badań toksykologicznych na świeżych próbkach, hipoteza o otruciu pozostanie jedynie atrakcyjną teorią spiskową.

Czy młody Stalin był agentem carskiej ochrony?

Zanim Stalin stał się dyktatorem, był rewolucjonistą o pseudonimie „Koba”, który organizował napady na banki i uciekał z syberyjskich zsyłek. To właśnie te niezwykle łatwe ucieczki z rąk carskiej policji (Ochrany) zasiały ziarno niepewności. Niektórzy historycy sugerują, że Stalin mógł być podwójnym agentem, który donosił na swoich towarzyszy w zamian za wolność lub pieniądze.

W 1956 roku opublikowano tzw. „list Eriomina”, który miał potwierdzać współpracę Stalina z Ochraną. Dokument ten został przez wielu uznany za fałszerstwo, ale wątpliwości pozostały. Jeśli Stalin rzeczywiście był agentem, wyjaśniałoby to jego obsesyjne niszczenie starych bolszewików i czyszczenie archiwów po dojściu do władzy.

Jaka jest szansa na poznanie prawdy?
Średnia. Większość kompromitujących dokumentów Stalin prawdopodobnie kazał spalić natychmiast po zdobyciu kontroli nad tajnymi służbami. Jednak rosyjskie archiwa regionalne wciąż potrafią zaskoczyć – być może gdzieś w Gruzji lub na dalekiej Syberii zachowała się notatka, która rzuci nowe światło na tę sprawę.

Jaki był rzeczywisty cel Wielkiego Głodu (Hołodomoru)?

Kwestia Wielkiego Głodu na Ukrainie w latach 1932–1933 jest jednym z najtragiczniejszych rozdziałów rządów Stalina. Historycy spierają się nie o to, czy głód miał miejsce (bo to fakt bezsporny), ale o intencje dyktatora. Czy była to celowa polityka ludobójstwa wymierzona w naród ukraiński, by złamać jego dążenia niepodległościowe? Czy może „jedynie” tragiczny skutek uboczny brutalnej i chaotycznej kolektywizacji rolnictwa, która dotknęła też Kazachstan i południową Rosję?

Debata ta ma ogromne znaczenie polityczne i prawne. Uznanie Hołodomoru za ludobójstwo zmienia postrzeganie całego systemu stalinowskiego na arenie międzynarodowej.

Jaka jest szansa na poznanie prawdy?
Wysoka, choć zależy ona od interpretacji, a nie tylko od nowych faktów. Większość dokumentów dotyczących kontyngentów zbożowych i blokad wsi jest już znana. Kluczem jest dostęp do osobistych notatek Stalina i protokołów Biura Politycznego, które mogłyby zawierać bezpośredni dowód na intencjonalność działań wymierzonych konkretnie w Ukraińców. Obecna sytuacja polityczna w Rosji sprawia jednak, że dostęp do tych najbardziej wrażliwych teczek jest mocno ograniczony.

Dlaczego Stalin zignorował ostrzeżenia o ataku Hitlera w 1941 roku?

To zagadka, która do dziś wprawia w osłupienie strategów wojskowych. Stalin otrzymywał dziesiątki raportów od swoich najlepszych szpiegów (m.in. od Richarda Sorgego), a nawet od samego Winstona Churchilla, że III Rzesza szykuje się do inwazji. Mimo to, 22 czerwca 1941 roku Armia Czerwona była całkowicie nieprzygotowana, co doprowadziło do gigantycznych strat w pierwszych miesiącach wojny.

Czy Stalin tak bardzo ufał paktowi Ribbentrop-Mołotow? A może uważał, że Hitler nie odważy się na wojnę na dwa fronty przed pokonaniem Wielkiej Brytanii? Istnieje też teoria, że Stalin sam planował atak na Niemcy (operacja „Groza”) i po prostu został uprzedzony o kilka tygodni.

Jaka jest szansa na poznanie prawdy?
Duża. To pytanie dotyczy głównie psychologii dyktatora i analizy dokumentów wojskowych. Wiele z nich zostało już odtajnionych w latach 90. XX wieku. Choć wciąż brakuje „ostatecznego dowodu” na to, co dokładnie myślał Stalin w czerwcu 1941 roku, historycy są coraz bliżej odtworzenia jego toku rozumowania.

Ciekawostka: Archiwa, które milczą

Warto wiedzieć, że po upadku ZSRR nastąpił krótki okres tzw. „archiwalnej rewolucji”, kiedy badacze z całego świata mogli przeglądać tajne akta Kremla. Niestety, od początku XXI wieku wiele z tych zasobów zostało ponownie utajnionych. Niektóre dokumenty dotyczące Stalina mają status „ściśle tajne” z terminem odtajnienia sięgającym nawet połowy XXI wieku. Oznacza to, że najważniejsze odpowiedzi mogą poznać dopiero nasze dzieci lub wnuki.