Wojna zastępcza, znana w języku angielskim jako proxy war lub wojna przez pośrednika, to jedno z najbardziej złożonych i niebezpiecznych zjawisk we współczesnych stosunkach międzynarodowych. Nie polega ona na bezpośrednim starciu militarnym między dwoma głównymi rywalami, ale na wykorzystaniu konfliktu rozgrywającego się na terytorium państwa trzeciego jako narzędzia do realizacji własnych celów strategicznych.

Istotą wojny zastępczej jest instrumentalizacja konfliktu zbrojnego na potrzeby polityki państw, które formalnie nie biorą w nim czynnego udziału. Innymi słowy, mocarstwa lub regionalni rywale, zamiast walczyć ze sobą w otwartej wojnie, wspierają przeciwne strony w istniejącym konflikcie wewnętrznym (np. wojnie domowej) lub lokalnym sporze w innym kraju.

Na czym polega mechanizm wojny zastępczej?

Prowadzenie wojny zastępczej opiera się na relacji między dwoma kluczowymi aktorami: aktorem zewnętrznym (patronem, sponsorem, ang. benefactor) a aktorem zastępczym (pełnomocnikiem, ang. proxy).

Aktor zewnętrzny to zazwyczaj państwo (lub inny silny podmiot, np. organizacja międzynarodowa), które ma interes strategiczny w danym regionie lub dąży do osłabienia swojego głównego rywala. Aktor zastępczy to natomiast strona bezpośrednio zaangażowana w walkę na danym terytorium – może to być rząd, grupa rebeliantów, organizacja zbrojna, a nawet prywatna firma wojskowa.

Mechanizm działania jest prosty: patron zapewnia swojemu pełnomocnikowi środki niezbędne do prowadzenia skutecznej walki zbrojnej. W zamian ma możliwość oddziaływania na przebieg i ostateczny rezultat konfliktu zgodnie z własnymi strategicznymi interesami.

Formy wsparcia udzielanego aktorom zastępczym

Wsparcie udzielane przez aktorów zewnętrznych jest zróżnicowane i ma na celu maksymalizację efektywności działań pełnomocników, przy jednoczesnym minimalizowaniu ryzyka dla siebie. Może ono przybierać różnorodne formy:

• Wsparcie militarne: Dostawy uzbrojenia, amunicji i sprzętu wojskowego.
• Szkolenia i doradztwo: Szkolenie żołnierzy i dowódców sił zastępczych, a także obecność doradców wojskowych.
• Wsparcie finansowe: Środki pieniężne na prowadzenie działań wojennych i utrzymanie sił zbrojnych.
• Wsparcie logistyczne i wywiadowcze: Ułatwienia w transporcie, dostarczanie kluczowych informacji wywiadowczych.
• Ograniczone zaangażowanie bezpośrednie: W niektórych przypadkach, choć jest to rzadkie, dopuszcza się ograniczone formy bezpośredniego zaangażowania, takie jak wsparcie lotnicze lub operacje sił specjalnych.

Główne cechy i strategiczne cele wojen zastępczych

Wojny zastępcze charakteryzują się kilkoma kluczowymi elementami, które odróżniają je od tradycyjnych konfliktów zbrojnych.

Ograniczenie ryzyka i kosztów

Najważniejszą cechą jest dążenie aktorów zewnętrznych do uniknięcia bezpośredniej konfrontacji militarnej z głównym rywalem. W epoce mocarstw nuklearnych, jak miało to miejsce podczas zimnej wojny (USA vs. ZSRR), wojna zastępcza pozwalała na rywalizację bez ryzyka eskalacji do globalnego konfliktu jądrowego.

Prowadzenie wojny przez pośredników pozwala również na:

• Ograniczenie strat własnych: Patron nie angażuje oficjalnie własnych, kosztownych sił zbrojnych, co minimalizuje straty w ludziach i sprzęcie.
• Minimalizowanie kosztów politycznych: Unikanie bezpośredniego zaangażowania pozwala na uniknięcie formalnej deklaracji wojny i zmniejsza ryzyko politycznej delegitymizacji działań w warunkach przedłużającego się konfliktu.

Przeniesienie konfliktu na terytorium państwa trzeciego

Wojna zastępcza z definicji rozgrywa się na terytorium państwa trzeciego, które często jest już pogrążone w wewnętrznym kryzysie lub wojnie domowej. Państwo to staje się poligonem dla realizacji celów strategicznych podmiotów zewnętrznych, które wykorzystują jego potencjał ludnościowy, zasoby i terytorium.

Asymetria i hybrydowość

Współczesne wojny zastępcze często wpisują się w szerszy kontekst konfliktów hybrydowych i asymetrycznych. Aktorzy zewnętrzni wykorzystują nie tylko siły zbrojne, ale także narzędzia z zakresu dezinformacji, cyberwojny, czy presji ekonomicznej, co dodatkowo zaciera granice między wojną a pokojem.

Cel strategiczny: osłabienie rywala

Głównym celem strategicznym jest osłabienie konkurencyjnego mocarstwa lub regionalnego rywala. Może to polegać na:

1. Podwyższeniu kosztów interwencji adwersarza: Wspieranie lokalnych sił walczących z wrogiem głównego patrona ma na celu przedłużanie konfliktu i podnoszenie kosztów zaangażowania rywala, aż do momentu, gdy jego opinia publiczna lub elity polityczne zrezygnują z walki.
2. Zmiana reżimu: Inspiracja i wspieranie wewnętrznych napięć (na tle etnicznym, religijnym, terytorialnym) w celu obalenia nieprzychylnego reżimu w państwie trzecim.
3. Poszerzenie strefy wpływów: Zapewnienie, że po zakończeniu konfliktu władzę przejmie strona sprzyjająca interesom patrona.

Przykłady historyczne i współczesne

Pojęcie wojny zastępczej zostało sformułowane w 1964 roku przez Karla W. Deutscha, odnosząc się do konfliktu rozgrywającego się pomiędzy dwoma mocarstwami na terytorium państwa trzeciego.

Historycznie, najbardziej klasycznym okresem wojen zastępczych była zimna wojna. Stany Zjednoczone i Związek Radziecki, unikając bezpośredniego starcia, wspierały przeciwne strony w konfliktach na całym świecie. Przykładami są:

• Wojna w Wietnamie.
• Wojna w Afganistanie (wsparcie USA dla mudżahedinów przeciwko ZSRR).
• Wojny domowe w Afryce (np. Angola).

Współcześnie, zjawisko to jest równie aktualne. Do najczęściej analizowanych przykładów należą:

• Wojna w Syrii: Zaangażowanie wielu aktorów zewnętrznych, w tym Rosji, USA, Turcji, Iranu i państw Zatoki Perskiej, wspierających różne strony konfliktu.
• Wojna w Jemenie: Często określana jako saudyjsko-irańska wojna zastępcza.
• Konflikt na Ukrainie: Przed pełnoskalową inwazją w 2022 roku, działania na wschodzie Ukrainy były analizowane w kontekście wojny zastępczej.

Wojna zastępcza jest zatem wyrafinowaną strategią polityki międzynarodowej, która pozwala mocarstwom na prowadzenie rywalizacji o wpływy bez ponoszenia pełnej odpowiedzialności i kosztów otwartej wojny, kosztem państw, na których terytorium toczy się walka.