Polski folklor skrywa mnóstwo niezwykłych tajemnic, a jedną z najbardziej fascynujących jest suka biłgorajska. Ten wyjątkowy, staropolski instrument smyczkowy przez dziesięciolecia był całkowicie zapomniany. Choć dziś, dzięki staraniom pasjonatów i wybitnych muzyków, przeżywa swój wielki renesans, jego nazwa wciąż budzi ogromne zaciekawienie, a czasem nawet lekkie rozbawienie. Dlaczego ten piękny instrument o głębokim, nostalgicznym brzmieniu został nazwany „suką”? I skąd wzięła się jego pełna nazwa? Przyjrzyjmy się bliżej tej frapującej historii.

Skąd się wzięła nazwa suka biłgorajska?

Aby zrozumieć pochodzenie tej nietypowej nazwy, musimy cofnąć się do XIX wieku i przyjrzeć się lokalnemu językowi oraz tradycjom mieszkańców Roztocza i Lubelszczyzny. Kluczową postacią w tej historii jest Jan Aleksander Karłowicz – wybitny polski etnograf, muzykolog i językoznawca.

W 1888 roku Karłowicz opisał instrument na łamach czasopisma „Wisła”. Przytoczył tam niezwykle cenną wskazówkę językową, która wyjaśnia zagadkę nazwy. Otóż w okolicach Kocudzy (skąd pochodził instrument) na zwyczajne skrzypce mówiono potocznie... „psy”. Muzykanci mawiali na przykład, że ktoś „grał na psach”.

Skoro klasyczne, mniejsze i bardziej powszechne skrzypce były w lokalnej gwarze „psami”, to dla kontrastu większy, bardziej archaiczny, głośniejszy i trudniejszy w opanowaniu instrument nazwano „suką”. Było to naturalne, choć nieco przekorne i humorystyczne rozwinięcie tej samej „psiej” terminologii. Niektórzy badacze sugerują również, że nazwa mogła nawiązywać do surowego, ostrego, a czasem wręcz „skowyczącego” brzmienia instrumentu w rękach niewprawnego grajka.

Drugi człon nazwy – „biłgorajska” – ma charakter czysto geograficzny. Wskazuje on na region, w którym instrument ten przetrwał najdłużej. Ostatnie oryginalne egzemplarze oraz muzyków grających na suce udokumentowano pod koniec XIX wieku we wsi Kocudza, która leżała wówczas w powiecie biłgorajskim. Z tego powodu instrument bywa także nazywany „suką kocudzką”.

Tajemnicza historia i wielki powrót z niebytu

Suka biłgorajska to instrument o niezwykle dramatycznych losach. Na początku XX wieku całkowicie zaginął – do naszych czasów nie przetrwał ani jeden oryginalny, historyczny egzemplarz. Przez lata wiedza o nim opierała się wyłącznie na wspomnianych zapiskach Jana Karłowicza z 1888 roku oraz na niezwykle szczegółowej akwareli Wojciecha Gersona z 1895 roku. Gerson uwiecznił na niej instrument zakupiony w Kocudzy oraz grającego na nim 50-letniego Józefa Górę. Co niezwykle ważne, malarz umieścił na rysunku miarkę, co po latach umożliwiło precyzyjne odtworzenie wymiarów suki.

Wielki powrót suki nastąpił dopiero w latach 90. XX wieku. Wyzwanie jej rekonstrukcji podjęło niezależnie od siebie dwóch twórców:

• Zbigniew Butryn – muzyk ludowy i lutnik z Janowa Lubelskiego,
• Andrzej Kuczkowski – warszawski lutnik, który współpracował z wybitną instrumentalistką i profesor Akademii Muzycznej w Krakowie, Marią Pomianowską.

Dzięki ich tytanicznej pracy, analizie rysunków oraz eksperymentom brzmieniowym, suka biłgorajska dosłownie ożyła. Maria Pomianowska odtworzyła zapomnianą technikę gry, a dziś instrument ten brzmi na koncertach na całym świecie i jest nauczany na poziomie akademickim.

Jak brzmi i jak się gra na suce biłgorajskiej?

Suka biłgorajska z wyglądu przypomina nieco grubsze, bardziej kanciaste skrzypce lub altówkę. Jej pudło rezonansowe jest tradycyjnie żłobione (dłubane) z jednego kawałka drewna, najczęściej czereśniowego lub jaworowego. Instrument posiada zazwyczaj cztery struny (choć historyczne źródła wspominały nawet o wersji siedmiostrunowej) strojone w kwintach, podobnie jak skrzypce.

To, co najbardziej wyróżnia sukę, to unikalny sposób gry, czyli tzw. technika paznokciowa.

• Muzyk nie dociska strun z góry opuszkami palców do podstrunnicy (jak ma to miejsce w przypadku skrzypiec czy wiolonczeli).
• Zamiast tego struny są skracane poprzez boczny nacisk paznokciem.
• Podczas gry instrument trzyma się pionowo na kolanie (pozycja kolanowa) lub przewiesza na pasku przez ramię.

Taka technika gry jest niezwykle rzadka w Europie, za to powszechnie występuje w Azji (gra się tak m.in. na mongolskim instrumencie morin chuur czy indyjskim sarangi). Świadczy to o bardzo głębokim, wręcz średniowiecznym rodowodzie suki.

Ciekawostki o suce biłgorajskiej

• Skrzypce polskie w niemieckich traktatach: Już w XVI wieku niemiecki teoretyk muzyki Martin Agricola pisał o używanych w Polsce „skrzypcach brzuchowych” (grało się na nich trzymając je pionowo i stosując technikę paznokciową). Traktował je jako instrument rdzennie polski, zupełnie inny od ówczesnych instrumentów niemieckich.
• Szkoła Suki Biłgorajskiej: W miejscowości Szklarnia koło Janowa Lubelskiego działa wyjątkowe miejsce – Szkoła Suki Biłgorajskiej założona przez Zbigniewa Butryna. Można tam nie tylko nauczyć się gry na tym instrumencie, ale również samodzielnie go zbudować pod okiem mistrza.
• Symbol regionu: Choć instrument przez lata kojarzony był głównie z powiatem biłgorajskim, mieszkańcy Janowa Lubelskiego i okolic Kocudzy mocno dbają o to, by pamiętano o jego lokalnych, kocudzkich korzeniach.