W dzisiejszym świecie, w którym dzieci od najmłodszych lat korzystają z tabletów, smartfonów i internetu, pojęcia takie jak prawo autorskie czy ochrona wizerunku przestają być terminami zarezerwowanymi dla prawników. Dla ucznia klas 1–3 są to fundamenty bezpiecznego i kulturalnego poruszania się w cyfrowej (i nie tylko) rzeczywistości. Kluczem do sukcesu nie jest jednak cytowanie paragrafów, ale odwołanie się do emocji, empatii i prostych przykładów z życia codziennego.

Jak wytłumaczyć prawo autorskie za pomocą klocków i rysunków?

Dla siedmio- czy dziewięciolatka termin „własność intelektualna” brzmi jak czarna magia. Warto więc zacząć od czegoś, co dziecko zna doskonale – od tworzenia. Możemy użyć porównania do budowli z klocków LEGO lub rysunku wykonanego na plastyce.

Wyobraźmy sobie sytuację: Kasia narysowała pięknego smoka. Poświęciła na to całą przerwę, starannie dobierała kolory i jest z siebie bardzo dumna. Nagle podchodzi kolega, robi zdjęcie jej rysunku i mówi wszystkim, że to on go narysował. Jak czuje się Kasia? To proste ćwiczenie na empatię pozwala dziecku zrozumieć, że prawo autorskie to po prostu zasada mówiąca, że to, co stworzyliśmy, należy do nas.

Warto podkreślić, że autorem jest każdy, kto coś wymyśli i wykona:

• osoba, która napisała wierszyk,
• ktoś, kto nagrał filmik na YouTube,
• dziecko, które ułożyło własną piosenkę.

Główna zasada dla ucznia powinna brzmieć: „Zanim coś skopiujesz lub podpiszesz swoim imieniem, zapytaj o zgodę i powiedz, kto jest prawdziwym twórcą”.

Ochrona wizerunku, czyli „Moja twarz, moja sprawa”

Ochrona wizerunku to temat jeszcze bardziej delikatny, bo dotyczy prywatności i bezpieczeństwa. Dzieci w tym wieku często robią sobie zdjęcia nawzajem, nie zastanawiając się nad konsekwencjami ich publikacji. Jak im to wyjaśnić?

Dobrym sposobem jest porównanie zdjęcia do osobistego skarbu lub ubrania. Nie pożyczamy komuś kurtki bez pytania, prawda? Tak samo nie powinniśmy „pożyczać” czyjejś twarzy do internetu. Można dziecku wytłumaczyć, że każdy ma prawo decydować o tym, gdzie pojawia się jego zdjęcie.

Warto wprowadzić prostą zasadę trzech kroków przed zrobieniem lub udostępnieniem zdjęcia:

1. Zapytaj: „Czy mogę ci zrobić zdjęcie?”.
2. Poinformuj: „Chcę je pokazać mamie / wrzucić na grupę klasową”.
3. Szanuj odmowę: Jeśli kolega mówi „nie”, temat jest zamknięty.

Ciekawostka: Czy wiesz, że prawo autorskie powstaje samo?

Warto powiedzieć dziecku jako ciekawostkę, że nie trzeba iść do urzędu, aby chronić swój rysunek. W momencie, gdy kredka dotyka papieru i powstaje dzieło, prawo autorskie zaczyna działać automatycznie. Nawet bazgroł na serwetce jest chroniony prawem!

Praktyczne ćwiczenia: Jak nie naruszać praw innych w codziennym życiu?

Teoria to jedno, ale praktyka czyni mistrza. Oto kilka scenariuszy, które pomogą uczniowi klas 1–3 zrozumieć te zasady w działaniu:

Praca domowa i internet

Jeśli dziecko przygotowuje prezentację o zwierzętach i znajduje zdjęcie lwa w Google, nauczmy je dopisywania pod obrazkiem: „Zdjęcie znalezione w internecie” lub (co jest jeszcze lepsze) szukania grafik na darmowych portalach z licencją do użytku edukacyjnego. To buduje nawyk szanowania cudzej pracy.

Nagrywanie filmików

W dobie popularności TikToka czy YouTube’a dzieci chcą nagrywać własne treści. Nauczmy je, że jeśli w tle przechodzi inna osoba, która nie wyraziła zgody na filmowanie, nie wolno takiego nagrania publikować. To uczy uważności na otoczenie.

Wspólne czytanie książek

Podczas czytania bajki warto zwrócić uwagę na nazwisko autora i ilustratora na okładce. Można zapytać dziecko: „Jak myślisz, czy pan ilustrator byłby zadowolony, gdybyśmy wycięli jego obrazek i powiedzieli, że to my go namalowaliśmy?”.

Złote zasady dla małego twórcy i użytkownika

Aby ułatwić dziecku zapamiętanie tych wszystkich informacji, warto stworzyć krótką listę „Zasad Super-Internauty”, którą można powiesić nad biurkiem:

• Szanuj cudzą pracę: Jeśli coś nie jest twoje, nie mów, że ty to zrobiłeś.
• Pytaj o zgodę: Zanim zrobisz komuś zdjęcie lub je udostępnisz, zapytaj: „Czy mogę?”.
• Podpisuj źródło: Jeśli używasz czyjegoś zdjęcia w szkole, powiedz, skąd je masz.
• Pamiętaj o sobie: Ty też masz prawo powiedzieć „nie”, gdy ktoś chce ci zrobić zdjęcie!

Edukacja w zakresie praw autorskich i ochrony wizerunku w klasach 1–3 to przede wszystkim lekcja szacunku do drugiego człowieka. Jeśli nauczymy dzieci, że za każdym obrazkiem, piosenką czy zdjęciem stoi konkretna osoba z uczuciami, zasady prawne staną się dla nich naturalnym elementem codzienności, a nie uciążliwym zakazem.