Zimno jest jednym z najbardziej pierwotnych i potężnych bodźców środowiskowych, z jakimi musi mierzyć się ludzki organizm. Odpowiedź na pytanie, czy szkodzi, nie jest jednak prosta i wymaga spojrzenia na dwie strony medalu: potencjalne zagrożenia wynikające z niekontrolowanej i długotrwałej ekspozycji oraz zaskakujące korzyści płynące z kontrolowanego, krótkotrwałego hartowania.

Kiedy zimno staje się wrogiem? Mechanizmy zagrożenia

Niskie temperatury stanowią realne zagrożenie dla zdrowia i życia, gdy przekroczona zostaje zdolność organizmu do utrzymania wewnętrznej równowagi termicznej. Głównym mechanizmem obronnym jest utrzymanie stałej temperatury ciała w granicach 36,5–37,5°C, za co odpowiada podwzgórze, pełniące funkcję termostatu. Gdy temperatura otoczenia spada, uruchamiane są procesy fizjologiczne, które mają zapobiec utracie ciepła i zwiększyć jego produkcję.

Hipotermia – cichy zabójca

Najpoważniejszym zagrożeniem jest hipotermia, czyli stan, w którym temperatura wewnętrzna ciała spada poniżej 35°C. Hipotermia może rozwinąć się nawet w dodatnich temperaturach, zwłaszcza przy nieodpowiednim ubraniu, wilgoci, wietrze lub braku ruchu.

• Fazy hipotermii:
  • Łagodna (35–32°C): Pojawiają się dreszcze, gęsia skórka, drętwienie kończyn i niezdolność do wykonywania precyzyjnych czynności. Osoba jest przytomna i logiczna.
  • Umiarkowana (poniżej 32°C): Dreszcze ustają, pojawia się sztywność mięśni, osłabienie koordynacji, spowolnienie motoryki, trudności z mową i dezorientacja.
  • Ciężka (poniżej 28°C): Następuje utrata świadomości i ledwo wyczuwalny puls.

W przypadku hipotermii dochodzi do centralizacji krążenia – krew odpływa ze skóry i kończyn, aby skupić energię na ogrzaniu narządów wewnętrznych, takich jak mózg i klatka piersiowa.

Obciążenie układu sercowo-naczyniowego

Zimno jest szczególnie niebezpieczne dla osób z problemami kardiologicznymi. W odpowiedzi na niską temperaturę następuje skurcz powierzchniowych naczyń krwionośnych (wazokonstrykcja), co ma na celu ograniczenie utraty ciepła przez skórę. Skutkiem tego jest wzrost ciśnienia tętniczego krwi i zwiększenie rytmu uderzeń serca, ponieważ serce musi pracować intensywniej, aby pompować krew.

Ten nagły wzrost obciążenia może prowadzić do zaostrzenia choroby wieńcowej, a w skrajnych przypadkach – do oderwania blaszki miażdżycowej i groźnego zatoru. Osoby z nadciśnieniem często wymagają skrupulatniejszej kontroli ciśnienia, a nawet zmiany leków w miesiącach zimowych.

Odmrożenia i uszkodzenia skóry

Gdy krążenie w kończynach (palcach, nosie, uszach) ulega znacznemu zmniejszeniu, aby chronić narządy wewnętrzne, tkanki obwodowe stają się narażone na odmrożenia. Niskie temperatury i wiatr powodują również odwodnienie skóry, która staje się przesuszona, szorstka i spierzchnięta. U osób z atopowym zapaleniem skóry objawy te często zaostrzają się zimą.

Wpływ na układ oddechowy i odporność

Bardzo zimne powietrze, zwłaszcza przy gwałtownym przejściu z ciepłego pomieszczenia, może podrażniać drogi oddechowe, wywołując pieczenie, kaszel i duszność, szczególnie u osób z astmą lub przewlekłą obturacyjną chorobą płuc (POChP).

Choć samo zimno nie wywołuje chorób (za infekcje odpowiadają wirusy), nagłe wahania temperatury i stres termiczny mogą chwilowo osłabić układ odpornościowy. Gwałtowne ochłodzenie błon śluzowych nosa i gardła powoduje zwężenie naczyń krwionośnych, zmniejszając ich zdolność do zwalczania wirusów i ułatwiając patogenom atak.

Kiedy zimno jest sprzymierzeńcem? Korzyści z kontrolowanej ekspozycji

Paradoksalnie, kontrolowana i regularna ekspozycja na zimno – znana jako hartowanie, zimne prysznice czy morsowanie – przynosi szereg udowodnionych korzyści zdrowotnych.

Wzmocnienie układu odpornościowego i krążenia

Ekspozycja na zimno wywołuje cykl zwężania i rozszerzania naczyń krwionośnych (wazokonstrykcja i wazodylatacja), co jest doskonałym treningiem dla układu krążenia i poprawia przepływ krwi. Regularne hartowanie może również pozytywnie modulować układ odpornościowy, zwiększając liczbę białych krwinek i komórek odpornościowych, co może prowadzić do rzadszego występowania przeziębień.

Poprawa zdrowia psychicznego i redukcja stresu

Zimno jest silnym bodźcem fizjologicznym, który aktywuje oś stresu i powoduje błyskawiczny wyrzut noradrenaliny, adrenaliny i dopaminy. Noradrenalina jest neuroprzekaźnikiem związanym z poprawą koncentracji i nastroju. Badania sugerują, że nawet krótkotrwała ekspozycja może znacząco zwiększyć poziom dopaminy, co przekłada się na redukcję stresu, lęku i poprawę samopoczucia.

Aktywacja metabolizmu i brunatnej tkanki tłuszczowej

Ekspozycja na zimno stymuluje termogenezę, czyli produkcję ciepła. Aktywuje to brunatną tkankę tłuszczową (BAT), która zamiast magazynować energię, spala ją w celu wytworzenia ciepła. Regularna ekspozycja na umiarkowany chłód (np. 15–17°C) może wspierać zdrowie metaboliczne.

Podsumowanie: Dawka czyni truciznę

Zimno jest jak potężne narzędzie – w niewłaściwych rękach może być zabójcze, ale używane z rozwagą, może przynieść ogromne korzyści.

1. Zimno szkodzi, gdy prowadzi do:

   • Hipotermii (spadek temperatury ciała poniżej 35°C).
   • Odmrożeń i uszkodzeń skóry.
   • Nadmiernego obciążenia układu sercowo-naczyniowego (wzrost ciśnienia krwi, ryzyko zatorów) u osób chorych.
   • Szoku termicznego (nagłe wejście do zimnej wody), który może wywołać omdlenie wazowagalne.
   • Osłabienia lokalnej odporności w drogach oddechowych na skutek gwałtownych zmian temperatury.

2. Zimno jest korzystne, gdy jest kontrolowane i regularne (hartowanie):

   • Wzmacnia układ krążenia i odpornościowy.
   • Poprawia nastrój i redukuje stres.
   • Wspiera zdrowie metaboliczne przez aktywację brunatnej tkanki tłuszczowej.

Kluczem jest stopniowa adaptacja i słuchanie sygnałów własnego ciała. Osoby starsze, z chorobami serca, krążenia czy przewlekłymi chorobami płuc powinny zachować szczególną ostrożność i skonsultować się z lekarzem przed podjęciem prób hartowania. W przypadku mrozu najważniejsza jest odpowiednia, warstwowa odzież i unikanie długotrwałej, niekontrolowanej ekspozycji.