Etanol, czyli substancja aktywna zawarta w napojach wyskokowych, jest związkiem psychoaktywnym, który bardzo szybko przenika do krwiobiegu, a następnie do ośrodkowego układu nerwowego (OUN), w tym do mózgu. To właśnie jego działanie na kluczowe struktury mózgowe jest bezpośrednią przyczyną charakterystycznych objawów upojenia, takich jak bełkotanie i plątanie nóg. Zjawiska te nie są jedynie kwestią "rozluźnienia", ale wynikiem skomplikowanych zmian w komunikacji neuronalnej, które tymczasowo zaburzają precyzyjne funkcje motoryczne i werbalne.

Móżdżek – centrum koordynacji pod ostrzałem alkoholu

Głównym winowajcą problemów z utrzymaniem równowagi i koordynacją ruchową jest móżdżek (łac. cerebellum). Jest to struktura mózgu odpowiedzialna za precyzyjną kontrolę ruchów, utrzymanie postawy ciała, równowagę oraz napięcie mięśniowe. Móżdżek nie inicjuje ruchów, ale działa jak zaawansowany system korygujący, który nieustannie porównuje zamierzone ruchy z tymi faktycznie wykonywanymi, wprowadzając poprawki w czasie rzeczywistym.

Kiedy etanol dociera do móżdżku, zaburza komunikację między neuronami w tym obszarze. Efektem jest stan nazywany ataksją alkoholową, który objawia się:

• Plątaniem nóg i chwiejnym chodem: Móżdżek nie jest w stanie prawidłowo przetwarzać informacji sensorycznych i motorycznych, co prowadzi do utraty precyzyjnej kontroli nad mięśniami nóg. Osoba pod wpływem alkoholu często stawia stopy szeroko, aby zrekompensować zaburzenia równowagi, co jest próbą odzyskania stabilności.
• Problemy z równowagą: Nawet proste czynności, takie jak stanie w miejscu, stają się wyzwaniem, ponieważ zaburzone jest funkcjonowanie błędnika oraz zdolność móżdżku do utrzymywania stabilnej postawy.
• Trudności z precyzyjnymi ruchami: Oprócz nóg, alkohol wpływa na koordynację wzrokowo-ruchową i zdolność do wykonywania skomplikowanych ruchów rękami.

W przypadku przewlekłego nadużywania alkoholu, może dojść do trwałego uszkodzenia komórek móżdżku (tzw. zanik móżdżku), co prowadzi do postępującej, nieodwracalnej ataksji alkoholowej.

Bełkotanie – zaburzenie motoryki mowy

Bełkotliwa mowa, czyli dyzartria, jest bezpośrednio związana z upośledzeniem kontroli mięśni odpowiedzialnych za artykulację. Podobnie jak w przypadku chodu, mechanizm ten ma swoje źródło w działaniu alkoholu na OUN, w tym na móżdżek oraz inne obszary kontrolujące motorykę.

• Upośledzenie kontroli mięśni artykulacyjnych: Mowa wymaga niezwykle precyzyjnej i skoordynowanej pracy mięśni języka, warg, żuchwy i krtani. Alkohol upośledza tę koordynację, co skutkuje niewyraźnym, spowolnionym i nieprecyzyjnym wysławianiem się.
• Spowolnienie procesów poznawczych: Bełkotanie jest także efektem ogólnego spowolnienia czasu reakcji i funkcji poznawczych, za które odpowiada kora mózgowa. Zanim osoba pod wpływem alkoholu sformułuje myśl i wyda polecenie aparatom mowy, proces ten jest już opóźniony i zaburzony.

Rola neuroprzekaźników: GABA i glutaminian

Na poziomie molekularnym, kluczową rolę w wywoływaniu tych objawów odgrywa wpływ etanolu na neuroprzekaźniki – substancje chemiczne, które przekazują sygnały między neuronami. Alkohol działa na mózg w dwojaki sposób:

1. Wzmacnianie działania GABA (kwasu gamma-aminomasłowego)

GABA jest głównym neuroprzekaźnikiem hamującym w ośrodkowym układzie nerwowym. Jego działanie polega na zmniejszaniu pobudliwości neuronów. Alkohol działa jako agonista receptorów GABA, co oznacza, że wzmacnia jego hamujące działanie.

Efekt: Wzmożone hamowanie neuronów prowadzi do ogólnego spowolnienia aktywności mózgu, uczucia relaksu, senności, a także do spowolnienia reakcji i osłabienia kontroli motorycznej. To właśnie ten mechanizm przyczynia się do spowolnienia ruchów i zaburzeń mowy.

2. Hamowanie działania glutaminianu

Glutaminian jest głównym neuroprzekaźnikiem pobudzającym. Alkohol blokuje receptory glutaminianu, co dodatkowo przyczynia się do obniżenia ogólnej aktywności neuronalnej.

Efekt: Hamowanie glutaminianu prowadzi do problemów z pamięcią, koncentracją i uczeniem się, ale w kontekście motorycznym, wzmacnia efekt "wyciszenia" i spowolnienia, co pogłębia zaburzenia koordynacji.

Toksyczny wpływ na nerwy obwodowe

Warto również wspomnieć, że w przypadku regularnego i nadmiernego spożywania alkoholu, pojawiają się poważniejsze i bardziej trwałe uszkodzenia. Polineuropatia alkoholowa to schorzenie polegające na uszkodzeniu nerwów obwodowych, które przekazują sygnały między OUN a mięśniami i narządami.

Polineuropatia objawia się bólem, mrowieniem, utratą czucia oraz osłabieniem mięśni w kończynach, co w zaawansowanym stadium prowadzi do charakterystycznego, niepewnego chodu (np. chód bociani). Mechanizm ten jest wynikiem bezpośredniej neurotoksyczności etanolu i jego metabolitów, a także niedoboru kluczowych składników odżywczych, zwłaszcza witaminy B1 (tiaminy), której wchłanianie i metabolizm alkohol drastycznie upośledza.

Podsumowując, bełkotanie i plątanie nóg to widoczne na zewnątrz objawy głębokiego, tymczasowego zaburzenia równowagi chemicznej w mózgu. Etanol, działając głównie na móżdżek i wzmacniając działanie hamującego neuroprzekaźnika GABA, skutecznie "wyłącza" precyzyjne mechanizmy kontroli motorycznej i werbalnej, które są niezbędne do płynnego i skoordynowanego funkcjonowania.