Starowiercy, znani również jako staroobrzędowcy lub raskolnicy (od rosyjskiego słowa raskoł oznaczającego rozłam), to wyjątkowa grupa wyznaniowa, która wyłoniła się z Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego w połowie XVII wieku. Ich historia to dramatyczna opowieść o wierności tradycji, prześladowaniach i poszukiwaniu schronienia na obcych ziemiach.

Kim byli starowiercy? Geneza wielkiego rozłamu

Ruch staroobrzędowy narodził się w Rosji jako reakcja na reformę liturgiczną, którą w latach 1652–1656 podjął patriarcha Moskwy i całej Rusi, Nikon, przy poparciu cara Aleksego Michajłowicza. Celem reformy było ujednolicenie obrzędów Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego i upodobnienie ich do greckich wzorców liturgicznych.

Co konkretnie zmieniono?
Reformy Nikona dotyczyły głównie drobnych, ale dla wiernych niezwykle istotnych elementów obrzędowych i ksiąg liturgicznych. Przykłady zmian to:

• Znak krzyża: Zamiast dwóch palców (symbolizujących dwie natury Chrystusa), wprowadzono trzy palce (symbolizujące Trójcę Świętą).
• Kierunek procesji: Zmieniono kierunek procesji z „przeciw słońcu” na „za słońcem”.
• Liczba „Alleluja”: Zmieniono dwukrotne śpiewanie „Alleluja” na trzykrotne.
• Księgi liturgiczne: Wprowadzono korektę ksiąg, co dla starowierców było równoznaczne z wypaczeniem „prawdziwej” wiary.

Przeciwnicy reform, na czele z takimi postaciami jak protopop Awwakum Pietrow czy diakon Fiodor, uznali te zmiany za herezję, odejście od „ruskich” tradycji i wyrzeczenie się jedynej prawdziwej wiary. Dla nich stare obrzędy były święte i nienaruszalne.

W 1667 roku sobór moskiewski uznał stare obrzędy za herezję, a starowierców obłożono klątwą i ekskomunikowano z Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego. Rozpoczęły się masowe prześladowania ze strony władz kościelnych i świeckich, które trwały do początku XX wieku (pełnię praw obywatelskich uzyskali dopiero po edykcie tolerancyjnym cara Mikołaja II w 1905 roku).

W obliczu prześladowań staroobrzędowcy zaczęli masowo opuszczać Rosję, szukając schronienia w trudno dostępnych miejscach lub poza granicami imperium. To właśnie wtedy zaczęli osiedlać się na Litwie, Łotwie, w Kurlandii, a także na Suwalszczyźnie i Mazurach (wówczas tereny Rzeczypospolitej Obojga Narodów, a później Królestwa Polskiego i Prus Wschodnich).

Podział i doktryna

Choć doktryna starowierców nie różni się zasadniczo od nauczania kanonicznych Kościołów prawosławnych, ich podstawową cechą wyróżniającą jest stosunek do obrzędów — uznają za ważne jedynie te odprawiane według ksiąg liturgicznych sprzed reform Nikona.

W wyniku prześladowań i braku możliwości wyświęcania nowych duchownych, staroobrzędowcy podzielili się na dwa główne nurty:

1. Popowcy (z księżmi): Uznają hierarchię kapłańską. Początkowo przyjmowali kapłanów, którzy przeszli na ich stronę z Cerkwi, a później stworzyli własną hierarchię, uzyskując własnego biskupa.
2. Bezpopowcy (bez księży): Nie uznają hierarchii kapłańskiej, ponieważ uznali, że w ich czasach (czasach Antychrysta) nie ma możliwości legalnego wyświęcania kapłanów. Funkcje liturgiczne sprawują u nich świeccy, zwani nastawnikami.

Kim są starowiercy obecnie?

Dziś staroobrzędowcy stanowią rozproszoną, ale wciąż żywą wspólnotę religijną i etniczną. Szacuje się, że na początku XXI wieku ich liczba na świecie wynosiła od 400–800 tysięcy do nawet 3 milionów wiernych.

Gdzie żyją?
Największe skupiska staroobrzędowców znajdują się w Rosji, ale także w krajach bałtyckich (Litwa, Łotwa, Estonia), na Ukrainie, w Rumunii, a nawet w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie i Brazylii – wszędzie tam, gdzie szukali schronienia przed prześladowaniami.

Staroobrzędowcy w Polsce

W Polsce staroobrzędowcy są niewielką, ale niezwykle barwną mniejszością, która wrosła w krajobraz pogranicza.

• Liczebność: Obecnie w Polsce żyje około 2 tysięcy staroobrzędowców.
• Lokalizacja: Najstarsze i największe skupiska znajdują się na Suwalszczyźnie i ziemi sejneńskiej (m.in. w Gabowych Grądach, Wodziłkach, Suwałkach) oraz na Mazurach (Wojnowo).
• Życie codzienne: Przez wieki starowiercy żyli w zwartych społecznościach, zachowując własną liturgię, język starocerkiewnosłowiański i surową obyczajowość. Ich życie cechowała głęboka religijność i niezależność, co często prowadziło do dystansu wobec sąsiadów, ale także do budowania relacji opartych na współpracy gospodarczej.
• Świątynie: Miejsca ich kultu nazywane są molennami. W Polsce czynne molenny znajdują się m.in. w Suwałkach, Wodziłkach, Gabowych Grądach i Wojnowie.

Staroobrzędowcy, mimo że są mniejszością, stanowią żywy element kulturowego pejzażu Polski, będąc świadectwem wielowiekowej historii i niezłomnej wierności tradycji, którą gotowi byli bronić za cenę wygnania.

Ciekawostka: Jedną z najbardziej znanych osad staroobrzędowców na Mazurach jest Wojnowo, gdzie w XIX wieku powstał żeński Monastyr Opieki Matki Bożej. Choć sam monastyr jest dziś obiektem turystycznym (po śmierci ostatniej mniszki), we wsi wciąż żyją rodziny staroobrzędowe, a molenna jest użytkowana.