Pytanie to dotyczy bardzo złożonego i często emocjonalnego obszaru, jakim jest prawo rodzinne, które w Unii Europejskiej pozostaje w dużej mierze w kompetencji państw członkowskich. Prace UE w tym zakresie koncentrują się głównie na ułatwieniu życia obywatelom w sytuacjach transgranicznych (np. rozwód, alimenty, opieka nad dzieckiem w różnych krajach), a nie na ujednoliceniu prawa materialnego.

Poniżej przedstawiam analizę poszczególnych kwestii w kontekście prac harmonizacyjnych UE.

1. Wprowadzenie przepisów ideologicznych (np. małżeństw jednopłciowych)

Nie ma planów wprowadzenia przez UE jednolitego prawa dotyczącego małżeństw jednopłciowych, które narzucałoby państwom członkowskim zmianę definicji małżeństwa w ich prawie krajowym.

• Kompetencje państw członkowskich: Prawo rodzinne, w tym definicja małżeństwa, pozostaje w wyłącznej kompetencji państw członkowskich. UE nie ma uprawnień do narzucania państwom członkowskim wprowadzenia małżeństw jednopłciowych do ich kodeksów rodzinnych.
• Wyrok TSUE a swoboda przemieszczania się: Kluczowe znaczenie ma orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE). Orzeczenia te (np. w sprawie Coman i inni) stanowią, że państwo członkowskie, które nie uznaje małżeństw jednopłciowych, musi uznać status małżeński pary tej samej płci, która zawarła związek małżeński legalnie w innym państwie członkowskim. Obowiązek ten wynika z prawa do swobodnego przemieszczania się i pobytu obywateli UE i ich rodzin. Uznanie to ma na celu zapewnienie, że obywatele UE mogą korzystać ze swoich praw w zakresie swobody przemieszczania się, ale nie wymusza wprowadzenia małżeństw jednopłciowych do prawa krajowego. Oznacza to harmonizację w sferze transgranicznej, a nie w sferze prawa materialnego.
• Wspieranie różnorodności rodzin: Komisja Europejska w swoich wytycznych i strategiach (np. Strategia na rzecz równości osób LGBTIQ) promuje ochronę praw podstawowych, w tym prawa do życia prywatnego i rodzinnego oraz zakazu dyskryminacji ze względu na orientację seksualną, co ma ułatwić życie wszystkim rodzinom, w tym tzw. tęczowym rodzinom, w kontekście transgranicznym.

2. Zmiana wieku zgody i pełnoletności

Nie ma planów harmonizacji ani zmiany wieku zgody (przyzwolenia) i wieku pełnoletności w ramach prac UE nad prawem cywilnym i rodzinnym.

• Wyłączna kompetencja krajowa: Wiek pełnoletności oraz wiek zgody (który jest elementem prawa karnego i cywilnego) to kwestie, które pozostają w wyłącznej kompetencji państw członkowskich. Różnice w tym zakresie są znaczące w całej UE i nie są objęte zakresem harmonizacji prawa cywilnego i rodzinnego na poziomie unijnym.

3. Ułatwienie odbierania dzieci z rodzin

Nie ma planów UE, które miałyby na celu „ułatwienie odbierania dzieci z rodzin”. Prace UE koncentrują się na regulacji procedur transgranicznych.

• Rozporządzenie Bruksela II ter: Kluczowym aktem prawnym w tym obszarze jest Rozporządzenie Rady (UE) 2019/1111 (Bruksela II ter), które zastąpiło Rozporządzenie Bruksela II bis. Akt ten reguluje jurysdykcję, uznawanie i wykonywanie orzeczeń w sprawach małżeńskich i dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej (w tym opieki i kontaktów z dzieckiem) oraz w sprawach uprowadzenia dziecka za granicę.
• Cel regulacji: Celem tego rozporządzenia jest zapewnienie skutecznej ochrony dzieciom i rodzicom w sporach transgranicznych, a nie ułatwienie odbierania dzieci. Reguluje ono, który sąd w UE jest właściwy do orzekania w danej sprawie oraz zapewnia, że orzeczenia wydane w jednym państwie członkowskim są uznawane i wykonywane w innym (bez konieczności dodatkowej procedury stwierdzenia wykonalności – exequatur).
• Ochrona tożsamości dziecka: W pracach nad Rozporządzeniem Bruksela II ter, m.in. na wniosek Polski, wprowadzono mechanizmy mające na celu poszanowanie tożsamości narodowej, kulturowej, religijnej i językowej dziecka, gdy trafia ono do pieczy zastępczej za granicą, oraz zapewnienie kontaktu z rodzicami lub krewnymi.

4. Prostsze transgraniczne ściąganie alimentów z pominięciem kwestii alienacji rodzicielskiej

UE dąży do uproszczenia transgranicznego ściągania alimentów, ale jest to kwestia proceduralna, a nie celowe pominięcie problemu alienacji rodzicielskiej.

• Uproszczenie egzekucji alimentów: Faktycznie, Unia Europejska wprowadziła mechanizmy mające na celu uproszczenie i usprawnienie transgranicznego dochodzenia i egzekucji alimentów. Służy temu Rozporządzenie Rady (WE) nr 4/2009. Orzeczenie alimentacyjne wydane w jednym państwie członkowskim jest automatycznie uznawane i wykonalne w innym państwie członkowskim (jeśli jest ono stroną Protokołu haskiego z 2007 r.).
• Niezależność alimentów od kontaktów: Prawo polskie (i co do zasady prawo większości państw członkowskich) traktuje obowiązek alimentacyjny i prawo do kontaktów z dzieckiem jako dwie odrębne i niezależne instytucje prawne. Oznacza to, że rodzic zobowiązany do płacenia alimentów nie może odmówić ich płacenia, argumentując, że drugi rodzic utrudnia kontakty (lub stosuje alienację rodzicielską), ani też rodzic uprawniony do alimentów nie może ich żądać, warunkując je umożliwieniem kontaktów.
• Alienacja rodzicielska w kontekście prawnym: Kwestia alienacji rodzicielskiej jest problemem z zakresu wykonywania władzy rodzicielskiej i kontaktów z dzieckiem (uregulowanym przez Brukselę II ter), a nie bezpośrednio egzekucji alimentów (uregulowanej przez Rozporządzenie 4/2009). Rozporządzenie alimentacyjne koncentruje się na finansowym wsparciu dziecka, które jest niezależne od relacji między rodzicami. Warto dodać, że termin „alienacja rodzicielska” jest kontrowersyjny i np. w Polsce Ministerstwo Sprawiedliwości uznało go za niewłaściwy do użytku w praktyce psychoterapii ze względu na ryzyko zbagatelizowania zjawiska przemocy domowej.

Podsumowując, prace UE nad prawem cywilnym i rodzinnym mają przede wszystkim charakter proceduralny i kolizyjny, a ich celem jest zapewnienie swobody przemieszczania się i bezpieczeństwa prawnego obywateli w sytuacjach transgranicznych. Nie dążą one do ujednolicenia prawa materialnego w zakresie definicji małżeństwa, wieku pełnoletności czy zasad odbierania dzieci.