Oczywiście, to bardzo ciekawe i ważne pytanie, które dotyka sedna integracji europejskiej! Prawo cywilne i rodzinne to obszary, które są głęboko zakorzenione w tradycjach narodowych i kulturowych, dlatego wszelkie próby ich ujednolicenia budzą duże emocje.

Tak, Unia Europejska, a raczej środowiska naukowe i eksperckie ściśle z nią związane, od lat rozważają i pracują nad koncepcjami wspólnego prawa cywilnego i rodzinnego. Nie są to jednak projekty, które mają natychmiast stać się wiążącymi aktami prawnymi, a raczej propozycje mające na celu harmonizację i ułatwienie życia obywatelom w zjednoczonej Europie.

Europejski kodeks cywilny: od idei do zasad

Koncepcja stworzenia jednego, wspólnego dla wszystkich państw członkowskich Europejskiego Kodeksu Cywilnego (EKC), mającego zastąpić krajowe kodeksy, pojawiła się już dawno temu. Projekt ten miał na celu ujednolicenie prawa prywatnego na obszarze Wspólnoty.

Kierunek propozycji (EKC/PEL)

Obecnie, główny nurt prac odszedł od idei stworzenia jednego, wiążącego kodeksu, który zastąpiłby polski Kodeks Cywilny. Zamiast tego, prace koncentrują się na wypracowaniu tzw. Zasad Europejskiego Prawa Prywatnego (Principles of European Law – PEL).

• Cel: Zamiast narzucać jedno prawo, chodzi o stworzenie wzorca i wspólnego języka prawnego dla Europy. Te zasady mają służyć jako podstawa do "spontanicznej harmonizacji" prawa krajowego, a także jako narzędzie dla ustawodawców i sądów.
• Zakres: Prace te obejmują kluczowe obszary prawa cywilnego, takie jak prawo zobowiązań (np. umowy, odpowiedzialność odszkodowawcza) oraz prawo majątkowe.

Różnice w stosunku do polskiego kodeksu cywilnego

Polska, podobnie jak wiele innych państw kontynentalnej Europy, opiera się na tzw. systemie pandektowym (niemieckim), a polski Kodeks Cywilny z 1964 r. jest jego owocem.

• Wpływ prawa UE: Już teraz szacuje się, że ogromna część polskiego prawa prywatnego (mówi się nawet o 60-70%) jest w mniejszym lub większym stopniu zdeterminowana przez prawo unijne (np. dyrektywy konsumenckie).
• Charakter różnic: Ponieważ prace nad EKC koncentrują się na zasadach i harmonizacji, a nie na całkowitym zastąpieniu, ewentualne różnice dotyczyłyby raczej szczegółowych rozwiązań (np. w zakresie odpowiedzialności kontraktowej czy terminów przedawnienia) niż fundamentalnej struktury kodeksu.

Ciekawostka: Zwolennicy EKC, jak prof. Safjan, argumentują, że tworzenie narodowych kodeksów w sytuacji tak silnego wpływu prawa unijnego nie jest najlepszym pomysłem. Krytycy z kolei obawiają się, że zastąpienie prawa krajowego mogłoby zostać odebrane jako "zdrada interesu narodowego" i wyrzekanie się suwerenności.

Europejskie prawo rodzinne i opiekuńcze

W obszarze prawa rodzinnego prace prowadzi Komisja Europejskiego Prawa Rodzinnego (CEFL), która powstała w 2001 roku. Ich celem jest stworzenie Zasad Europejskiego Prawa Rodzinnego (PEFL).

Kierunek propozycji (PEFL)

Europejskie Zasady Prawa Rodzinnego stawiają na autonomię stron, sprawiedliwość i współdzielenie (sharing). Koncentrują się na kluczowych problemach rodzinnych w Europie, zwłaszcza w kontekście rosnącej migracji i mieszanych małżeństw.

W ramach PEFL opracowano już zasady dotyczące m.in.:

1. Rozwodu i alimentów między byłymi małżonkami.
2. Odpowiedzialności rodzicielskiej.
3. Stosunków majątkowych między małżonkami.

Potencjalne różnice w stosunku do polskiego Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego

To właśnie w prawie rodzinnym różnice między polskim stanem prawnym a europejskimi trendami byłyby prawdopodobnie najbardziej widoczne, ponieważ ten obszar jest najbardziej związany z wartościami kulturowymi.

1. Rozwód i separacja

• PEFL: Zasady te dążą do "odkryminalizowania" rozwodu (dédramatisation of divorce). Preferują rozwód za porozumieniem stron. W przypadku rozwodu bez zgody jednego z małżonków, proponują prosty, obiektywny test: upływ rocznego okresu faktycznej separacji. Odrzucono w ten sposób zasadę "nieodwracalnego rozkładu pożycia" jako jedynej podstawy, co ma zapobiegać niepożądanym dochodzeniom w sprawie stanu małżeństwa.
• Polskie prawo: Polski Kodeks rodzinny i opiekuńczy wymaga do orzeczenia rozwodu zupełnego i trwałego rozkładu pożycia. Sąd bada, czy nie sprzeciwia się to dobru wspólnych małoletnich dzieci lub zasadom współżycia społecznego, a także orzeka o winie, chyba że strony zgodnie tego nie żądają.

2. Odpowiedzialność rodzicielska i dobro dziecka

• PEFL: Definiują odpowiedzialność rodzicielską jako zbiór praw i obowiązków mających na celu promowanie dobrobytu dziecka. Co ciekawe, zasady te kładą duży nacisk na prawo dziecka do bycia wysłuchanym, podkreślając związek między jego zdolnością a potrzebą do samodzielnego działania, zamiast sztywnego wieku.
• Polskie prawo: Polski KRO również stawia dobro dziecka jako naczelną zasadę. W praktyce jednak, podejście do wysłuchania dziecka i jego samodzielności może być bardziej tradycyjne i związane z konkretnymi ramami wiekowymi.

3. Uznanie związków i definicja rodziny

Choć PEFL bezpośrednio nie reguluje kwestii związków partnerskich (bo to kwestia, która w UE jest bardzo zróżnicowana), to generalny trend europejski i orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (ETPCz) wskazują na dążenie do większej inkluzywności.

• Polska: Polski KRO definiuje małżeństwo jako związek monogamiczny i nie uznaje związków partnerskich (w tym jednopłciowych).
• Kierunek europejski: Potencjalny wspólny kodeks lub zasady, dążąc do harmonizacji, musiałyby prawdopodobnie uwzględnić szersze spektrum form życia rodzinnego, w tym związki partnerskie (które są uznawane w większości krajów UE, ale nie w Polsce). To byłaby jedna z najbardziej fundamentalnych różnic.

Podsumowując, prace nad wspólnymi kodeksami mają charakter głównie akademicki i harmonizacyjny (tworzenie niewiążących zasad), a nie legislacyjny (narzucanie jednego prawa). Ich kierunek to modernizacja, uproszczenie i większa elastyczność, zwłaszcza w prawie rodzinnym, co w przypadku Polski oznaczałoby konieczność dostosowania się do bardziej liberalnych i zsekularyzowanych europejskich standardów w zakresie rozwodów i uznawania związków.