Tożsamość to coś więcej niż tylko zbiór cech charakteru czy wygląd. W świetle prawa, a także w życiu społecznym, nasza tożsamość opiera się na podstawowych danych, a imię i nazwisko są jej absolutnym fundamentem. To właśnie dlatego prawo podchodzi do kwestii nadawania nowych imion (i nazwisk) z taką sztywnością i ostrożnością.

Nie chodzi o to, by utrudniać życie, ale by chronić porządek prawny i bezpieczeństwo nas wszystkich.

Imię i nazwisko jako filary porządku prawnego

Głównym powodem, dla którego zmiana imienia czy nazwiska w Polsce nie jest kwestią "widzimisię", jest zasada trwałości i niezmienności imienia i nazwiska. Prawo uznaje, że te dane to nie tylko nasza osobista wizytówka, ale przede wszystkim kluczowy element identyfikacyjny, mający ogromne znaczenie:

1. Prawne: Imię i nazwisko są niezbędne do sporządzania aktów stanu cywilnego, wydawania dokumentów tożsamości (dowód osobisty, paszport), zawierania umów, dziedziczenia, a także do wszelkich czynności urzędowych i sądowych. Wyobraźmy sobie chaos, gdyby każdy mógł zmieniać swoje dane co miesiąc — system prawny stałby się niewydolny.
2. Społeczne i kulturowe: Nasze imię i nazwisko budują więzi rodzinne, historyczne i społeczne. Nazwisko jest często elementem dziedziczenia i tożsamości rodowej.
3. Bezpieczeństwa: Trwałość danych osobowych jest kluczowa dla bezpieczeństwa publicznego, zapobiegania oszustwom i ułatwiania ścigania przestępców.

Polskie przepisy, a konkretnie Ustawa z dnia 17 października 2008 r. o zmianie imienia i nazwiska, przewidują możliwość zmiany, ale wyłącznie z ważnych powodów.

Kiedy „ważny powód” jest naprawdę ważny?

Prawo nie pozostawia furtki dla kaprysów. Kierownik Urzędu Stanu Cywilnego, który rozpatruje wniosek, musi ocenić, czy podane przez nas motywy są obiektywne i zracjonalizowane, a nie wynikają z "kaprysu lub przekory".

Ustawa wymienia katalog przesłanek, które są uznawane za ważne powody, choć warto pamiętać, że jest to katalog otwarty, a każda sprawa jest rozpatrywana indywidualnie:

• Imię lub nazwisko ośmieszające albo nielicujące z godnością człowieka. To klasyczny i najczęściej akceptowany powód. Dotyczy to np. nazwisk o wulgarnym lub komicznym brzmieniu.
• Zmiana na imię lub nazwisko faktycznie używane. Jeśli od lat w życiu prywatnym i zawodowym posługujesz się innym imieniem (np. drugim imieniem, pseudonimem, czy po prostu innym imieniem, które weszło do powszechnego użycia), możesz ubiegać się o jego formalne przyjęcie.
• Zmiana na imię lub nazwisko noszone zgodnie z prawem innego państwa, którego obywatelstwo również się posiada.
• Zmiana na imię lub nazwisko, które zostało bezprawnie zmienione (np. w wyniku represji historycznych).

Ciekawostka: Kiedy sąd powiedział "nie"?

Ważnym powodem nie jest natomiast subiektywne przekonanie o potrzebie zmiany, jeśli narusza to porządek prawny. Na przykład, Naczelny Sąd Administracyjny (NSA) orzekł, że fakt pozostawania w nieformalnym związku partnerskim (konkubinacie) nie jest wystarczającym powodem do zmiany nazwiska na nazwisko partnera. Uznano, że kwalifikowanie związku partnerskiego, nieznanego polskiemu porządkowi prawnemu, jako ważnego powodu, naruszałoby ten porządek.

Podobnie, próba zmiany nazwiska na nazwisko historyczne, wsławione w dziedzinie kultury, nauki czy polityki, jest w większości przypadków niemożliwa, chyba że udowodnisz, że masz członków rodziny noszących to nazwisko. Chodzi o to, by uniemożliwić przyjmowanie nazwisk znanych postaci historycznych bez żadnego uzasadnienia rodzinnego, co mogłoby prowadzić do nadużyć.

Podsumowując, sztywność prawa w kwestii zmiany imion i nazwisk wynika z fundamentalnej roli, jaką te dane odgrywają w życiu każdego obywatela i w funkcjonowaniu państwa. Ma ona zapewnić pewność obrotu prawnego i chronić naszą tożsamość przed pochopnymi, nieprzemyślanymi decyzjami.