To jest fascynujące pytanie, które przenosi nas w sam środek debaty o naturze prawa – czy ma być ono sztywnym zbiorem reguł, czy elastycznym narzędziem sprawiedliwości. Hipotetyczna zmiana dwóch kluczowych artykułów Kodeksu cywilnego (KC) wywróciłaby do góry nogami całą polską cywilistykę.

Przygotuj się na podróż do świata, w którym prawo jest czystym, nieugiętym tekstem, a ostatnia wola spadkodawcy staje się polem do popisu dla najbardziej kreatywnych (i czasem okrutnych) warunków.

Konsekwencje rewolucji: Art. 5 KC jako „dosłowne brzmienie”

Obecny art. 5 KC to jedna z najważniejszych klauzul generalnych w polskim prawie. Mówi on, że nie można czynić ze swego prawa użytku, który byłby sprzeczny ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tego prawa lub z zasadami współżycia społecznego (ZWS). To jest wentyl bezpieczeństwa, który pozwala sądowi odmówić ochrony prawnej komuś, kto formalnie ma rację, ale jego działanie jest rażąco niesprawiedliwe, niemoralne lub sprzeczne z ogólnie przyjętymi normami etycznymi.

Hipotetyczne brzmienie: „Przepisy niniejszego kodeksu rozumie się i stosuje w dosłownym ich brzmieniu”.

Prawo bez sumienia

Gdyby art. 5 KC miał takie brzmienie, konsekwencje byłyby dramatyczne i wielowymiarowe:

1. Koniec z klauzulami generalnymi sprawiedliwości:

• Zniknięcie nadużycia prawa podmiotowego: Sąd nie mógłby już badać, czy korzystanie z prawa jest nadużyciem. Jeżeli przepis daje ci prawo, możesz z niego skorzystać, nawet jeśli jest to działanie skrajnie niemoralne, krzywdzące i sprzeczne z poczuciem sprawiedliwości.
• Przykład z życia: Obecnie, jeśli bogaty spadkobierca żąda zachowku od ubogiego rodzeństwa, które przez lata opiekowało się spadkodawcą, a on sam zerwał z nim kontakt, sąd może uznać, że żądanie zachowku jest sprzeczne z ZWS (art. 5 KC) i odmówić mu ochrony. W nowej rzeczywistości, takie roszczenie byłoby zawsze uwzględnione, bo prawo do zachowku jest zapisane w ustawie, a sąd musi je stosować dosłownie.

2. Triumf formalizmu nad elastycznością:

• Sztywność interpretacji: Sędziowie i prawnicy byliby związani wyłącznie literalnym brzmieniem przepisu. Odrzucone zostałyby inne metody wykładni prawa (systemowa, celowościowa, historyczna).
• Brak adaptacji do zmian społecznych: Prawo cywilne, które reguluje nasze codzienne życie, musiałoby czekać na nowelizacje Sejmu, aby nadążyć za zmianami społecznymi, technologicznymi czy gospodarczymi. Obecnie klauzule generalne (jak ZWS) pozwalają prawu "oddychać" i adaptować się do nowych realiów.

3. Wzrost pewności prawa kosztem sprawiedliwości:

• Teoretyczna przewidywalność: Z jednej strony, prawnicy mogliby z większą pewnością przewidzieć wynik sporu, opierając się wyłącznie na tekście ustawy.
• Ryzyko niesprawiedliwości: Z drugiej strony, ta pewność oznaczałaby, że w skrajnych przypadkach, gdzie dosłowne zastosowanie przepisu prowadzi do krzywdy, nie byłoby mechanizmu korygującego. Prawo stałoby się bezwzględne.

Rewolucja w spadkach: Warunki i terminy w testamencie (Art. 962 KC)

Obecnie polskie prawo spadkowe jest bardzo restrykcyjne. Zgodnie z art. 962 KC, powołanie spadkobiercy testamentowego pod warunkiem lub z zastrzeżeniem terminu jest nieważne (a warunek lub termin uważa się za nieistniejący). Chodzi o to, aby od momentu otwarcia spadku (śmierci spadkodawcy) było wiadomo, kto jest spadkobiercą, co zapewnia bezpieczeństwo obrotu prawnego.

Hipotetyczne brzmienie: „zastrzeżenie warunku lub terminu, uczynione przy powołaniu spadkobiercy testamentowego, uważane jest za istniejące i wiążące, o ile nie jest sprzeczne z prawem, nierealne, zależne od zdarzeń losowych lub głównie działań/zaniechań osób trzecich”.

Testament jako instrument kontroli

Ta zmiana byłaby prawdziwym trzęsieniem ziemi dla prawa spadkowego.

1. Warunkowe powołanie spadkobiercy staje się regułą:

• Większa swoboda testowania: Spadkodawca zyskałby ogromną władzę nad przyszłością spadkobiercy, mogąc uzależnić dziedziczenie od jego zachowania lub spełnienia określonych celów.
• Przykłady wiążących warunków: "Powołuję mojego syna na spadkobiercę, jeśli ukończy studia prawnicze" (warunek zależny od spadkobiercy), "Powołuję moją córkę na spadkobierczynię, jeśli przez rok będzie opiekować się moim psem" (warunek zależny od spadkobiercy).

2. Nowe ograniczenia dla warunków:

• Hipotetyczny przepis wprowadza listę wyłączeń, które mają chronić przed absurdalnymi i niepewnymi sytuacjami:
  • Sprzeczność z prawem: Warunek "jeśli popełnisz przestępstwo" nadal byłby nieważny.
  • Nierealność: Warunek "jeśli polecisz na Marsa" byłby nieważny.
  • Zależność od zdarzeń losowych: Warunek "jeśli wygrasz w lotto" byłby nieważny.
  • Zależność od osób trzecich: Warunek "jeśli sąsiad X sprzeda swój dom" byłby nieważny.

Ciekawostka: Wyłączenie warunków zależnych od zdarzeń losowych lub działań osób trzecich jest kluczowe. Oznacza to, że spadkodawca może kontrolować działania spadkobiercy (np. nakazać mu zmianę zawodu), ale nie może uzależnić dziedziczenia od czynników zewnętrznych, na które spadkobierca nie ma wpływu (np. od pogody, decyzji rządu).

3. Niepewność co do spadkobiercy:

• Własność "w zawieszeniu": Dopóki warunek się nie spełni, nie wiadomo, kto ostatecznie odziedziczy majątek. To generuje ogromną niepewność prawną. Kto ma zarządzać majątkiem w tym czasie? Kto może nim dysponować?
• Długotrwałe spory: Spory sądowe mogłyby toczyć się latami, koncentrując się na interpretacji, czy warunek jest "realny", czy "głównie zależny od działań osób trzecich".

Hipotetyczne połączenie: Prawo bez etyki i pełna kontrola nad spadkiem

Połączenie tych dwóch zmian stworzyłoby system prawny, w którym:

1. Testator ma niemal nieograniczoną władzę nad spadkiem (dzięki nowemu art. 962 KC), mogąc stawiać warunki, które są moralnie wątpliwe, ale formalnie zgodne z prawem (np. "jeśli porzucisz swojego partnera").
2. Sąd nie może interweniować (przez brak art. 5 KC), aby uznać taki warunek za nieważny z powodu sprzeczności z zasadami współżycia społecznego.

W efekcie mielibyśmy system, w którym litera prawa jest wszystkim, a sprawiedliwość, elastyczność i moralność schodzą na drugi plan. Prawo byłoby bardziej przewidywalne, ale jednocześnie bardziej surowe i potencjalnie niesprawiedliwe w indywidualnych, skomplikowanych przypadkach.