Świat modelingu często kojarzy się z błyskiem fleszy i wielkimi kampaniami, ale za kulisami kryje się gąszcz przepisów i zapisów umownych. Jednym z najczęściej pojawiających się pytań, zarówno wśród początkujących, jak i doświadczonych modeli, jest kwestia wyłączności. Czy agencja może zabronić Ci pracy dla kogoś innego? Odpowiedź brzmi: tak, zarówno w Polsce, jak i w Czechach prawo dopuszcza takie rozwiązanie, choć diabeł tkwi w szczegółach i rodzaju podpisanej umowy.

Wyłączność w polskim prawie – zasada swobody umów

W Polsce podstawą prawną dla większości kontraktów w branży modelingu jest Kodeks cywilny, a konkretnie zasada swobody umów (art. 353¹). Oznacza ona, że strony mogą ułożyć stosunek prawny według swojego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego.

W praktyce oznacza to, że jeśli model lub modelka podpisuje umowę cywilnoprawną (np. umowę o świadczenie usług lub umowę agencyjną), zapis o wyłączności jest w pełni legalny. Agencja może zastrzec, że w okresie trwania kontraktu model nie może podejmować zleceń konkurencyjnych ani współpracować z innymi agencjami bez jej zgody. Warto jednak pamiętać, że:

• Zakres wyłączności powinien być precyzyjnie określony (np. czy dotyczy tylko fotografii reklamowej, czy także wybiegów).
• Czas trwania nie może być "wieczysty" – zbyt długie okresy wyłączności bez możliwości wypowiedzenia mogą zostać uznane za naruszające zasady współżycia społecznego.
• Terytorium – wyłączność może dotyczyć tylko Polski, konkretnego regionu lub całego świata.

Jeśli jednak model jest zatrudniony na podstawie umowy o pracę (co w tej branży zdarza się rzadziej), kwestię zakazu konkurencji reguluje Kodeks pracy. W takim przypadku pracodawca i pracownik muszą podpisać odrębną umowę o zakazie konkurencji, a w przypadku zakazu po ustaniu stosunku pracy, modelowi przysługuje z tego tytułu odszkodowanie.

Jak to wygląda w Czechach?

Czeski system prawny jest pod wieloma względami zbliżony do polskiego, zwłaszcza po wejściu w życie nowego Kodeksu cywilnego (zákon č. 89/2012 Sb., občanský zákoník). W Czechach również dominuje zasada wolności kontraktowania.

Agencje modelek w Pradze czy Brnie standardowo stosują tzw. "výhradní zastoupení" (wyłączne przedstawicielstwo). Czeskie prawo dopuszcza takie klauzule, uznając je za standardowy element ochrony interesów agencji, która inwestuje w rozwój, portfolio i promocję modela. Podobnie jak w Polsce, czeskie sądy mogą jednak zakwestionować zapisy, które są rażąco niekorzystne dla jednej ze stron lub ograniczają wolność osobistą w stopniu nieakceptowalnym.

W czeskim prawie pracy (zákoník práce) zakaz konkurencji jest również dopuszczalny, ale obwarowany konkretnymi wymogami finansowymi – jeśli pracownik ma zakaz pracy po zakończeniu umowy, pracodawca musi mu płacić co najmniej połowę średniego miesięcznego wynagrodzenia za każdy miesiąc trwania zakazu.

Czy wyłączność zawsze wymaga wynagrodzenia?

To jeden z największych mitów. W przypadku umów B2B (firma-firma) lub zwykłych umów cywilnoprawnych, prawo nie nakłada na agencję obowiązku płacenia "postojowego" za samą gotowość do pracy na wyłączność. Zakłada się, że korzyścią dla modela jest profesjonalna opieka agencji, dostęp do castingów i budowanie kariery.

Sytuacja zmienia się, gdy umowa o wyłączność ma obowiązywać również po rozwiązaniu kontraktu. Wtedy, aby taki zapis był skuteczny i sprawiedliwy, zazwyczaj powinna iść za nim rekompensata finansowa. Bez niej model mógłby zostać pozbawiony środków do życia, co w wielu sporach sądowych kończy się unieważnieniem takiej klauzuli.

Na co zwrócić uwagę przed podpisaniem umowy?

Zanim złożysz podpis pod kontraktem z agencją w Warszawie czy Pradze, sprawdź trzy kluczowe aspekty:

1. Definicja konkurencji: Czy zakaz dotyczy tylko innych agencji, czy także samodzielnego pozyskiwania zleceń przez Instagrama?
2. Kary umowne: Czy za złamanie wyłączności grożą drastyczne kary finansowe? Często są one wpisywane "na wyrost", by odstraszyć modela przed odejściem.
3. Okres wypowiedzenia: Czy możesz zerwać umowę o wyłączność, jeśli agencja nie zapewnia Ci żadnych zleceń przez dłuższy czas?

Ciekawostka: model "freelance" a prawo

W ostatnich latach, dzięki mediom społecznościowym, modeling "freelance" stał się niezwykle popularny. W takim modelu pracy model nie podpisuje umów na wyłączność i sam zarządza swoim kalendarzem. Warto jednak wiedzieć, że wiele prestiżowych marek wciąż odmawia współpracy z modelami niezrzeszonymi, ponieważ agencja pełni rolę gwaranta jakości i profesjonalizmu, a także ułatwia kwestie rozliczeń podatkowych i licencji na wizerunek.

Podsumowując, zarówno w Polsce, jak i w Czechach, praca na wyłączność jest standardem prawnym, o ile umowa jest sformułowana jasno i nie narusza podstawowych praw człowieka do wykonywania zawodu. Zawsze warto jednak skonsultować taki dokument z prawnikiem specjalizującym się w prawie własności intelektualnej lub prawie cywilnym.