To, co historycy mówią o rosyjskich tendencjach wobec Polski w XVIII wieku, to obraz stopniowego, ale konsekwentnego podporządkowywania sobie Rzeczypospolitej, przekształcania jej w faktyczny protektorat, a ostatecznie doprowadzenia do jej rozbioru. Nie jest to historia nagłego ataku, lecz długotrwałego procesu, w którym Rosja, pod rządami kolejnych carów i caryc, dążyła do utrzymania Polski w stanie słabości, aby nie stanowiła zagrożenia i mogła być wykorzystywana do własnych celów geopolitycznych.

Od sojusznika do protektora: Początki dominacji

Historycy zgodnie wskazują, że przełomowy moment nastąpił na początku XVIII wieku, w trakcie i po Wielkiej Wojnie Północnej (1700–1721). Sojusz króla Augusta II Mocnego z carem Piotrem I, choć miał na celu osłabienie Szwecji, ostatecznie otworzył Rosji drzwi do ingerencji w sprawy Rzeczypospolitej.

Sejm Niemy (1717) – Akt podległości

Kluczowym wydarzeniem, które historycy uznają za symboliczne domknięcie podporządkowania Rzeczypospolitej Rosji, był Sejm Niemy w 1717 roku. Car Piotr I narzucił się wówczas jako mediator w konflikcie między królem a szlachtą (Konfederacja Tarnogrodzka). Warunki ugody zostały wymuszone w ciągu jednego dnia, a najważniejsze z nich dotyczyły drastycznej redukcji armii polskiej do zaledwie 24 tysięcy żołnierzy. Historycy podkreślają, że w tym samym czasie Rosja dysponowała armią dziesięciokrotnie liczniejszą, co w praktyce gwarantowało uległość Rzeczypospolitej i uniemożliwiało jej prowadzenie niezależnej polityki.

Ciekawostka: Ambasadorowie rosyjscy, działając w Rzeczypospolitej, skutecznie dbali o to, aby liczebność wojska polskiego i litewskiego była utrzymywana na poziomie gwarantującym uległość. Słabość armii oznaczała, że Polska przestała być znaczącym graczem na arenie międzynarodowej.

Tendencja do utrzymania anarchii

W okresie panowania saskiego (August II i August III) główną tendencją rosyjskiej polityki było utrzymywanie Rzeczypospolitej w stanie permanentnego kryzysu ustrojowego i militarnego.

Gwarantka „wolności”

Historycy wskazują, że Rosja, a zwłaszcza caryca Katarzyna II, przyjęła rolę gwarantki polskiego ustroju, a konkretnie tzw. praw kardynalnych. Były to te elementy ustroju (jak liberum veto czy wolna elekcja), które paraliżowały państwo i uniemożliwiały skuteczne reformy.

Tendencja była jasna: nie dopuścić do wzmocnienia Polski. Wszelkie próby reform, które mogłyby uczynić Rzeczpospolitą suwerennym i silnym państwem, były torpedowane przez rosyjską dyplomację, a w razie potrzeby – przez interwencję wojskową.

Droga do rozbiorów – Konsekwencja protektoratu

Tendencja do dominacji i kontroli ostatecznie przerodziła się w tendencję do terytorialnej aneksji.

I Rozbiór (1772)

Historycy podkreślają, że bezpośrednią przyczyną I rozbioru była tocząca się w Polsce wojna domowa – Konfederacja Barska (1768–1772), która była próbą obalenia narzuconych przez Rosję zmian ustrojowych i detronizacji króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Mocarstwa zaborcze (Rosja, Prusy i Austria) powoływały się na rzekomy rozkład państwa i historyczne podstawy prawne do zajmowanych terenów, ale w istocie był to akt bezwzględnej przemocy.

II i III Rozbiór (1793, 1795)

Najbardziej jaskrawym przykładem rosyjskiej tendencji do niszczenia polskiej państwowości były II i III rozbiór.

• II Rozbiór (1793): Był bezpośrednią konsekwencją próby uniezależnienia się Polski od Rosji, podjętej w trakcie Sejmu Czteroletniego i uchwalenia Konstytucji 3 Maja. Caryca Katarzyna II, powołując się na gwarancję dawnej "wolnej konstytucji", wsparła zdradziecką Konfederację Targowicką, co doprowadziło do wojny polsko-rosyjskiej i kolejnego rozbioru.
• III Rozbiór (1795): Ostateczny rozbiór był bezpośrednią reakcją na Powstanie Kościuszkowskie (1794), czyli kolejną próbę ratowania państwa. Rosja, Prusy i Austria uzasadniały to koniecznością powstrzymania "rewolucyjnego zagrożenia".

Historycy są zgodni, że Rosja, w ostatecznym rozrachunku, otrzymała najwięcej terytorium w wyniku rozbiorów.

Spory i niuanse historyków

Wśród historyków pojawiają się jednak pewne niuanse dotyczące motywacji i dynamiki rozbiorów:

1. Kwestia inicjatywy: Część historyków zwraca uwagę, że naciski na rozbiory nie wychodziły wyłącznie z Rosji, ale także z Zachodu, głównie ze strony Prus i Austrii, które również miały swoje ambicje terytorialne. Jednak to Rosja, jako dominująca siła, miała decydujący głos w kształtowaniu losów Rzeczypospolitej.
2. Alternatywa dla rozbiorów: Niektórzy komentatorzy historyczni rozważają, czy alternatywą dla rozbiorów nie byłoby wchłonięcie całej Rzeczypospolitej przez jedno mocarstwo, najprawdopodobniej Rosję. Większość historyków podchodzi do tej wizji krytycznie, wskazując, że taka sytuacja nieuchronnie prowadziłaby do rusyfikacji i szybkiego końca niezależności, podobnie jak działo się to na innych ziemiach wchłoniętych przez Cesarstwo.

Podsumowując, historycy postrzegają rosyjskie tendencje wobec Polski w XVIII wieku jako dążenie do pełnej kontroli i dominacji, realizowane poprzez utrzymywanie słabości militarnej i anarchii ustrojowej, a ostatecznie – jako politykę zagrabienia terytorialnego, która doprowadziła do upadku państwa.