Historia Autonomii Ałaskiej, znanej również jako Ałasz Orda, to jeden z najbardziej fascynujących, a jednocześnie tragicznych rozdziałów w dziejach Kazachstanu. Było to krótkotrwałe, ale niezwykle ważne państwo, które po raz pierwszy w XX wieku podjęło próbę stworzenia nowoczesnej, narodowej państwowości kazachskiej.

Narodziny idei: Od buntu do kongresu

Korzenie Autonomii Ałaskiej sięgają głębokiego niezadowolenia Kazachów z polityki carskiej Rosji. Rosyjska kolonizacja, przymusowe przesiedlenia i konfiskata ziemi pod osadnictwo rosyjskie, a także próby mobilizacji do prac na tyłach frontu podczas I wojny światowej, doprowadziły w 1916 roku do wielkiego powstania. Chociaż zostało ono krwawo stłumione, pokazało siłę kazachskiego dążenia do samostanowienia.

Wielki przełom nastąpił wraz z upadkiem caratu w 1917 roku. W lipcu tego roku odbył się I Wszechkazachski Zjazd, na którym wyłoniło się ugrupowanie niepodległościowe nazwane Ałasz (imię to odnosi się do mitycznego przodka Kazachów).

Proklamacja Ałasz Ordy

Sytuacja polityczna w Rosji stawała się coraz bardziej chaotyczna. W odpowiedzi na rewolucję październikową i rosnącą siłę bolszewików, kazachscy działacze narodowi postanowili działać.

W dniach 5–13 grudnia 1917 roku odbył się II Wszechkazachski Zjazd. To właśnie na nim członkowie ruchu Ałasz powołali tymczasowy narodowy rząd kazachski, który przyjął nazwę Ałasz Orda (Autonomia Ałaska).

13 grudnia 1917 roku Ałasz Orda oficjalnie ogłosiła utworzenie autonomicznego państwa kazachskiego. Początkowo planowano, że będzie to państwo autonomiczne w ramach Federacyjnej Republiki Rosyjskiej.

Ciekawostka: Prezydentem, a właściwie przewodniczącym rządu Ałasz Ordy, został Alichan Bukejchanow (Alikhan Bukeikhanov), wybitny intelektualista, polityk i potomek chanów kazachskich.

Polityka w ogniu wojny domowej

Ałasz Orda była państwem nieuznawanym na arenie międzynarodowej, a jej istnienie przypadło na najgorętszy okres rosyjskiej wojny domowej.

1. Sojusz z Białymi: Po tym, jak bolszewicy w styczniu 1918 roku rozpędzili demokratycznie wybrany parlament Rosji (Konstytuantę), w którym zasiadali również deputowani z list Ałasz, Autonomia Ałaska uznała bolszewików za główne zagrożenie. W rezultacie Ałasz Orda podjęła współpracę z siłami antybolszewickimi, czyli tzw. Białymi.
2. Zmiana frontu: Klęska Białych w Kazachstanie w 1919 roku postawiła rząd Ałasz Ordy w beznadziejnej sytuacji. Aby uniknąć całkowitego zniszczenia i krwawych represji, przywódcy Autonomii podjęli trudną decyzję o nawiązaniu współpracy z bolszewikami, którzy w tym czasie rozpoczęli okupację kraju.

Koniec Autonomii Ałaskiej

Współpraca Ałasz Ordy z bolszewikami była krótkotrwała i taktyczna. Bolszewicy, dążąc do scentralizowania władzy i utworzenia jednolitego państwa radzieckiego, nie zamierzali tolerować żadnej innej formy władzy narodowej.

Ostatecznie, w 1920 roku, Autonomia Ałaska została zlikwidowana przez władzę radziecką. Na jej miejsce utworzono Kirgiską Autonomiczną Socjalistyczną Republikę Radziecką (ASRR) w ramach Rosyjskiej FSRR.

Dziedzictwo Ałasz Ordy

Chociaż Ałasz Orda istniała zaledwie trzy lata (1917–1920), jej znaczenie dla historii Kazachstanu jest fundamentalne:

• Fundament państwowości: Była to pierwsza nowoczesna próba utworzenia państwa kazachskiego, które miało być oparte na zasadach autonomii i samostanowienia.
• Represje i pamięć: Większość przywódców Ałasz Ordy, w tym Alichan Bukejchanow, została później aresztowana i stracona w czasie stalinowskich czystek w latach 30. XX wieku. Mimo to, ich idee i dążenia do niepodległości przetrwały w pamięci narodu.
• Symbol narodowy: Dzisiaj Ałasz Orda jest postrzegana jako symbol walki o niepodległość i ważny element tożsamości narodowej w Republice Kazachstanu. Jej motto, "Оян, Қазақ!" (Obudź się, Kazachu!), stało się historycznym zawołaniem.