Historia autonomii Alaski to fascynująca opowieść o długiej drodze od rosyjskiej kolonii, przez zarządzane przez wojsko terytorium, aż do pełnoprawnego stanu Stanów Zjednoczonych. To historia, w której odegrały rolę złoto, zimna wojna i determinacja mieszkańców.

Sprzedaż Alaski: początek amerykańskiej ery

Punktem wyjścia do historii autonomii jest rok 1867, kiedy to Stany Zjednoczone kupiły Alaskę od Imperium Rosyjskiego. Transakcja, sfinalizowana 30 marca 1867 roku, opiewała na kwotę 7,2 miliona dolarów, co w przeliczeniu na dzisiejszą wartość daje około 132 miliony dolarów. Rosja, osłabiona porażką w wojnie krymskiej i obawiająca się utraty terytorium na rzecz Wielkiej Brytanii, zdecydowała się na sprzedaż.

Początkowo zakup ten był wyśmiewany przez niektórych przeciwników jako "szaleństwo Sewarda" (od nazwiska sekretarza stanu Williama H. Sewarda, który negocjował umowę) lub "lodownia Sewarda", ponieważ uważali, że Stany Zjednoczone nabyły bezużyteczny kawałek ziemi.

Od departamentu do terytorium

Po przejęciu przez USA, Alaska była początkowo zorganizowana jako Department of Alaska i znajdowała się pod kontrolą Armii Stanów Zjednoczonych. Ten okres trwał do 1877 roku, po czym terytorium przez krótki czas było zarządzane przez Departament Skarbu, a następnie przez różne władze wojskowe.

Prawdziwy krok w kierunku cywilnego zarządzania nastąpił w maju 1884 roku, kiedy Alaska stała się dystryktem i zainstalowano tam rząd cywilny. Jednakże, jak zauważają historycy, ten stan rzeczy nie zapewniał mieszkańcom pełnej reprezentacji, co przypominało status kolonii.

Gorączka złota i wzrost znaczenia

Sytuacja zaczęła się zmieniać pod koniec XIX wieku. Odkrycie złota w Klondike w 1896 roku (choć formalnie w sąsiednim Jukonie, to Alaska była główną bramą do tych terenów) oraz późniejsze gorączki złota na samej Alasce, spowodowały napływ tysięcy poszukiwaczy i osadników. Ten nagły wzrost populacji i zainteresowania regionem zaczął stawiać kwestię samorządności w centrum uwagi.

Status terytorium (1912)

Kolejnym ważnym etapem było przyznanie Alasce statusu terytorium Stanów Zjednoczonych w 1912 roku. Chociaż był to krok naprzód w kierunku samorządności, mieszkańcy terytorium nadal nie mieli pełnych praw politycznych, takich jak głosujący przedstawiciele w Kongresie USA (mieli tylko delegata bez prawa głosu).

W tym okresie, walkę o większą autonomię utrudniały wpływy potężnych korporacji (tzw. Syndicate), które kontrolowały kluczowe gałęzie gospodarki, takie jak górnictwo miedzi, transport kolejowy i morski oraz przemysł konserw rybnych. Te grupy interesu skutecznie lobbowały w Waszyngtonie przeciwko rozszerzeniu samorządności Alaski.

Droga do stanowości: walka o pełną autonomię

Prawdziwy impuls do uzyskania pełnej autonomii, czyli statusu stanu, nastąpił po II wojnie światowej.

Wpływ II wojny światowej i zimnej wojny

Podczas II wojny światowej Stany Zjednoczone zainwestowały ogromne środki w Alaskę (prawie 2 miliardy dolarów), modernizując drogi, lotniska i koleje oraz znacznie zwiększając obecność wojskową. Po wojnie, w kontekście Zimnej Wojny i bliskości Związku Radzieckiego, znaczenie strategiczne Alaski wzrosło.

Wzrost liczby ludności cywilnej (ze 72 524 w 1940 roku do 128 643 w 1950 roku) oraz świadomość, że bez statusu stanu Alaska była traktowana jak "feudalne baronie" kontrolowane przez korporacje, zmotywowały mieszkańców do działania.

Kluczowe postacie i wydarzenia

W 1946 roku w referendum mieszkańcy Alaski stosunkiem głosów 3:2 opowiedzieli się za stanowością. W tym czasie kluczowymi postaciami w walce o stanowość byli Gubernator Ernest Gruening i delegat terytorialny Bob Bartlett. Argumentowali oni, że status terytorium prowadził do braku odpowiedniej infrastruktury (dróg, lotnisk, szpitali) oraz nieuregulowanych praw rdzennej ludności do ziemi.

• 1955: Zgromadzenie ustawodawcze Alaski zorganizowało konwencję konstytucyjną, która opracowała projekt konstytucji, co było śmiałym krokiem w kierunku stanowości.
• 1958: Senat USA uchwalił ustawę o stanowości Alaski, a tydzień później 7 lipca prezydent Dwight Eisenhower podpisał ją.
• Sierpień 1958: W specjalnym głosowaniu mieszkańcy Alaski potwierdzili chęć zostania stanem, popierając ten pomysł w stosunku sześć do jednego.

Alaska staje się 49. stanem

Ostatecznym i pełnym aktem autonomii było oficjalne proklamowanie Alaski 49. stanem Stanów Zjednoczonych w dniu 3 stycznia 1959 roku.

Osiągnięcie statusu stanu oznaczało dla Alaski pełną autonomię polityczną, w tym prawo do posiadania dwóch senatorów i jednego reprezentanta z prawem głosu w Kongresie USA, co było głównym celem działaczy na rzecz stanowości. Wraz z uzyskaniem stanowości, ponad 25% terytorium Alaski zostało przekazane pod kontrolę rządu stanowego.

Ciekawostka

Dewiza stanu Alaska to North to the Future (pol. Przez północ do przyszłości), która doskonale oddaje ducha pionierów i dążenie do rozwoju, jakie towarzyszyło walce o autonomię.