Czy bitwa pod Wiedniem w 1683 roku była błędem Jana III Sobieskiego? To jedno z tych pytań, które od wieków rozpala historyków i publicystów, stając się osią debaty o polskiej racji stanu w XVII wieku. Na pierwszy rzut oka wydaje się to absurdalne – przecież to była spektakularna wiktoria, która uratowała Europę przed turecką inwazją! Jednak, gdy spojrzymy na długofalowe konsekwencje dla Rzeczypospolitej, sprawa przestaje być tak oczywista.

Aby odpowiedzieć na to pytanie, musimy przeanalizować zarówno kontekst decyzji króla, jak i jej realne, długoterminowe skutki geopolityczne.

Dlaczego Sobieski poszedł pod Wiedeń? Kontekst decyzji

Decyzja Jana III Sobieskiego o wyruszeniu na odsiecz Wiedniowi nie była podyktowana jedynie idealizmem czy chęcią obrony chrześcijaństwa (choć ten element był ważny, zwłaszcza w propagandzie). Przede wszystkim była to decyzja strategiczna i defensywna, wynikająca z twardej oceny sytuacji geopolitycznej.

1. Bezpośrednie zagrożenie dla Polski:
W 1683 roku armia turecka, licząca około 138-300 tysięcy żołnierzy, oblegała Wiedeń. Król Sobieski doskonale zdawał sobie sprawę, że upadek stolicy Austrii oznaczałby otwarcie drogi dla Turków na północ. Historycy są zgodni, że kolejnym celem inwazji byłaby Rzeczpospolita, a w szczególności Kraków.

2. Wybór mniejszego zła:
Jak argumentuje wielu badaczy, Sobieski miał do wyboru: albo walczyć z potężnym Imperium Osmańskim w sojuszu z Austrią i książętami niemieckimi, na obcej ziemi, albo prawdopodobnie rok później stawić czoła tej samej armii samotnie, pod murami własnej stolicy. Z perspektywy militarnej i finansowej (sojusznicy łożyli na utrzymanie wojska), walka pod Wiedniem była zdecydowanie lepszą opcją.

3. Traktat sojuszniczy:
W kwietniu 1683 roku podpisano układ polsko-austriacki o wzajemnej pomocy wojskowej w przypadku agresji tureckiej. Złamanie tego traktatu w obliczu bezpośredniego zagrożenia byłoby polityczną katastrofą i naraziłoby Rzeczpospolitą na utratę potencjalnych sojuszników w przyszłości.

Triumf i niewdzięczność – krótkoterminowe skutki

Bitwa, stoczona 12 września 1683 roku, zakończyła się spektakularnym zwycięstwem koalicji chrześcijańskiej, przesądzonym przez słynną szarżę polskiej husarii. Jan III Sobieski stał się "Lwem Lechistanu" i bohaterem całej Europy.

Jednak już po bitwie pojawiły się pierwsze zgrzyty. Spotkanie Sobieskiego z cesarzem Leopoldem I było chłodne, a Habsburgowie okazali polskiemu królowi wyraźną rezerwę i lekceważenie. Dla cesarskiej dynastii król elekcyjny Rzeczypospolitej był "tylko" władcą z wyboru, co kontrastowało z jego rolą wybawcy.

Cień długofalowych konsekwencji – argumenty krytyczne

Prawdziwe wątpliwości co do "opłacalności" bitwy pod Wiedniem pojawiają się, gdy analizujemy jej długoterminowe konsekwencje dla Rzeczypospolitej Obojga Narodów.

1. Korzyści dla Austrii, straty dla Polski

Zwycięstwo pod Wiedniem zapoczątkowało trwającą do 1699 roku wojnę z Turcją, prowadzoną w ramach Ligi Świętej (Polska, Austria, Wenecja, Państwo Kościelne). Wojna ta, zakończona pokojem w Karłowicach, przyniosła największe korzyści Austrii, która przejęła większość Węgier i stała się czołową potęgą militarną w Europie Środkowej.

Dla Rzeczypospolitej, pomimo heroicznego wkładu, korzyści polityczne były niewielkie. Udało się odzyskać część utraconych terytoriów, ale kraj stracił pozycję regionalnego supermocarstwa, a jego wpływy zaczęły systematycznie słabnąć. Polska, angażując się w długotrwały konflikt na południu, nie zdołała wzmocnić się na tyle, by sprostać nowym wyzwaniom.

2. Przesunięcie zagrożenia

Wybitny polski historyk Zbigniew Wójcik, oceniając bitwę z perspektywy kolejnego stulecia, stwierdził, że związanie się z Habsburgami i załamanie potęgi Turcji nie przyniosło Polsce realnych korzyści, a na dłuższą metę mogło nawet zaszkodzić.

W XVIII wieku Rzeczpospolitej nie zagrażała już Turcja, lecz rosnące w siłę mocarstwa ościenne: Rosja, Prusy i ocalona w 1683 roku Austria. To właśnie te państwa dokonały rozbiorów Polski. Krytycy Sobieskiego argumentują, że król, ratując Austrię, nieświadomie przyczynił się do wzrostu potęgi swojego przyszłego zaborcy, jednocześnie zaniedbując kluczowe interesy na wschodzie i północy.

3. Mit a rzeczywistość

Zwycięstwo pod Wiedniem ugruntowało w polskiej świadomości tzw. mit wiedeński – przekonanie o roli Polski jako "przedmurza chrześcijaństwa" i ostatnim wielkim triumfie militarnym. Chociaż ten mit podtrzymywał ducha narodowego w czasach upadku, nie przełożył się na skuteczną politykę zagraniczną ani reformy wewnętrzne.

Podsumowanie: Błąd czy konieczność?

Czy bitwa pod Wiedniem była błędem? Odpowiedź nie jest prosta i zależy od przyjętej perspektywy:

• Z perspektywy roku 1683: Nie, nie była błędem, lecz koniecznością. Była to jedyna racjonalna decyzja obronna, która zapobiegła bezpośredniej inwazji tureckiej na terytorium Rzeczypospolitej i zapewniła Polsce potężnych sojuszników w walce, którą i tak musiałaby stoczyć.
• Z perspektywy długofalowej (XVIII w.): Tak, miała negatywne konsekwencje geopolityczne. Polska nie potrafiła wykorzystać triumfu do wzmocnienia swojej pozycji, a jej zaangażowanie w Ligę Świętą pozwoliło na wzrost potęgi Austrii i Rosji – jej przyszłych oprawców.

Ostatecznie, Jan III Sobieski podjął decyzję, która w danym momencie była najlepsza dla bezpieczeństwa kraju. Nie można go winić za to, że jego następcy i elity Rzeczypospolitej nie potrafiły przekuć militarnego sukcesu w trwały polityczny zysk, ani za to, że "ocalona" Austria okazała się niewdzięcznym sąsiadem. Była to chwalebna wiktoria, która jednak nie uchroniła Rzeczypospolitej przed późniejszym upadkiem, a wręcz, jak twierdzą krytycy, mogła przyspieszyć przesunięcie się głównego zagrożenia z południa na wschód i zachód.