Pojęcie „puberes”: od rzymskiej dojrzałości do współczesnej pełnoletności

Zastanawiałeś się kiedyś, skąd wzięły się prawne granice wieku, które określają, kiedy stajemy się „dorośli”? Klucz do zrozumienia tego zagadnienia leży w łacińskim pojęciu „puberes”, które wywodzi się z prawa rzymskiego. To właśnie w starożytnym Rzymie po raz pierwszy precyzyjnie zdefiniowano, czym jest dojrzałość, a pojęcie to, choć w zmienionej formie, miało ogromny wpływ na europejską kulturę prawną.

Co oznacza pojęcie „puberes”?

W najprostszym ujęciu, łacińskie słowo „puberes” (liczba mnoga od puber) oznaczało „dojrzałych” lub „osoby, które osiągnęły wiek dojrzałości płciowej (pubertetu)”. Był to termin fundamentalny w prawie rzymskim, który wyznaczał granicę między niedojrzałymi (impuberes) a dojrzałymi (puberes) w kontekście zdolności do czynności prawnych.

Puberes w prawie rzymskim

W starożytnym Rzymie wiek był jednym z głównych czynników wpływających na zakres zdolności do czynności prawnych osób sui iuris (osób niepodlegających władzy ojcowskiej).

Granice dojrzałości były ustalone następująco:

• Chłopcy: 14 lat.
• Dziewczęta: 12 lat.

Przyjęcie tych stałych granic było efektem ewolucji. Początkowo, zwolennicy szkoły Sabinianów postulowali, by dojrzałość oceniać indywidualnie poprzez oględziny ciała (inspectio corporis), ale ostatecznie przyjęto stanowisko szkoły Prokulianów, opowiadających się za stałymi granicami wiekowymi.

Osiągnięcie statusu puberes oznaczało nabycie pełnej zdolności do zawierania małżeństwa (nubile) i w ogólności większej zdolności do czynności prawnych.

Podział „puberes” w prawie rzymskim

Co ciekawe, samo osiągnięcie dojrzałości płciowej nie oznaczało od razu pełnej, nieograniczonej zdolności do czynności prawnych. Kategoria puberes dzieliła się na dwie podgrupy, co miało na celu ochronę młodych osób przed oszustwami:

1. Puberes minores viginti quinque annis (dojrzali poniżej 25. roku życia): Osoby te, choć dojrzałe, miały ograniczoną zdolność do czynności prawnych. Na mocy lex Laetoria (ustawy Lajtoriusza) mogły korzystać z ochrony prawnej przed nadużyciami ze strony innych, którzy wykorzystywali ich niedoświadczenie w sprawach majątkowych.
2. Puberes maiores viginti quinque annis (dojrzali powyżej 25. roku życia): Dopiero osiągnięcie 25. roku życia dawało pełną i nieograniczoną zdolność do czynności prawnych.

Ciekawostka: W prawie rzymskim istniała też kategoria impuberes (niedojrzali), która dzieliła się na infantes (dzieci do 7. roku życia, bez zdolności do czynności prawnych) oraz impuberes infantia maiores (dziewczęta 7-12 lat, chłopcy 7-14 lat, z ograniczoną zdolnością do czynności prawnych, mogli dokonywać czynności przysparzających, ale nie obciążających).

Ewolucja pojęcia w historii

Pojęcie puberes jako kategoria prawna w ścisłym tego słowa znaczeniu jest nierozerwalnie związane z prawem rzymskim. Jednakże idea prawnie określonej dojrzałości, wyznaczanej wiekiem, ewoluowała i stała się kamieniem węgielnym europejskiej tradycji prawnej.

Recepcja i średniowiecze

Wraz z upadkiem Cesarstwa Rzymskiego, a następnie w okresie średniowiecza, nastąpiła tzw. recepcja prawa rzymskiego w Europie. Chociaż systemy prawne w poszczególnych państwach rozwijały się niezależnie, to rzymskie konstrukcje i pojęcia, w tym podział na infantes, impuberes i puberes, były często adaptowane i stanowiły inspirację dla lokalnych regulacji dotyczących wieku dojrzałości i zdolności prawnej.

W średniowieczu i czasach nowożytnych, pod wpływem prawa rzymskiego i kanonicznego, utrwaliła się koncepcja, że pełna zdolność do czynności prawnych powinna być stopniowana. Choć sam termin puberes zaczął być zastępowany przez bardziej ogólne określenia (np. „małoletni”, „dorosły”), to rzymska granica wieku dojrzałości płciowej (12/14 lat) często była brana pod uwagę przy ustalaniu minimalnego wieku do zawarcia małżeństwa.

Współczesność: od dojrzałości do pełnoletności

Współczesne systemy prawne odeszły od rzymskiego, dwustopniowego podziału puberes (poniżej i powyżej 25 lat) i ujednoliciły granicę pełnej zdolności do czynności prawnych.

• Wiek pełnoletności: W większości krajów europejskich, w tym w Polsce, pełna zdolność do czynności prawnych jest obecnie uzyskiwana po osiągnięciu 18. roku życia. To jest współczesny odpowiednik rzymskiego puberes maiores viginti quinque annis w kontekście nabycia pełnych praw, choć granica wieku jest niższa.
• Odejście od kryterium biologicznego: Współczesne prawo koncentruje się na dojrzałości psychicznej i społecznej, a nie tylko biologicznej (pubertetu). Wiek 18 lat jest uniwersalną, stałą granicą, która zastąpiła zróżnicowane rzymskie kryteria wieku (12 lat dla kobiet, 14 lat dla mężczyzn) i konieczność czekania do 25. roku życia na pełnię praw.

Podsumowując, pojęcie puberes jako kategoria prawna jest historyczne i ściśle związane z prawem rzymskim. Jednak jego ewolucja polegała na przeniesieniu idei stopniowania zdolności prawnej w zależności od wieku do późniejszych systemów prawnych, które ostatecznie ujednoliciły i podniosły granicę pełnej dojrzałości prawnej do 18. roku życia, rezygnując z łacińskiego terminu na rzecz pojęcia „pełnoletności”.