To pytanie dotyka sedna szwajcarskiej tożsamości. To, czy istnieje naród szwajcarski, jest jednym z najciekawszych paradoksów w Europie, a odpowiedź leży gdzieś pomiędzy mitem a prawdą, zależnie od tego, jak zdefiniujemy słowo „naród”.

Mit czy prawda: Czy Szwajcarzy to jeden naród?

Twierdzenie, że „tak naprawdę nie ma narodu szwajcarskiego”, ma swoje mocne podstawy, jeśli spojrzymy na definicję narodu w sensie etnicznym, językowym czy kulturowym (tzw. naród kulturowy).

Prawda (w sensie kulturowym):
Szwajcaria nie jest klasycznym państwem narodowym, opartym na jednej grupie etnicznej. Jest to kraj wielojęzyczny i wielokulturowy, w którym oficjalnie funkcjonują aż cztery języki narodowe:

1. Niemiecki (używany przez około 62% populacji, głównie w formie dialektów Schwyzerdütsch).
2. Francuski (około 20%, w regionie zwanym Romandią).
3. Włoski (około 7%, głównie w kantonie Ticino).
4. Retoromański (mniej niż 1%, mała, ale chroniona grupa w kantonie Gryzonia).

Mieszkańcy tych regionów, choć są obywatelami Szwajcarii, historycznie i kulturowo są bliżsi swoim sąsiadom: Niemcom, Francuzom czy Włochom. Różnice kulturowe i językowe są silnie zakorzenione, a tożsamość kulturowa jest często różna w zależności od kantonu i przynależności językowej.

Mit (w sensie politycznym):
Jednak w sensie politycznym (tzw. naród polityczny lub naród woli) naród szwajcarski istnieje i jest niezwykle silny. Szwajcarzy są Szwajcarami, ponieważ chcą nimi być.

Ich tożsamość nie opiera się na wspólnym języku, ale na wspólnej historii, wartościach i instytucjach politycznych, które łączą te różnorodne grupy.

Co konstytuuje współczesnych mieszkańców Szwajcarii?

Tożsamość współczesnych Szwajcarów jest definiowana przez unikalny system polityczny i instytucjonalny, który stawia na konsensus, autonomię i bezpośrednie zaangażowanie obywateli.

1. Federalizm i autonomia kantonów

Szwajcaria to Konfederacja Szwajcarska – państwo federalne, które powstało jako związek (konfederacja) małych, niezależnych wspólnot górskich i handlowych.

• Fundamentem są kantony: Kraj składa się z 26 kantonów (odpowiedników stanów lub województw), które cieszą się bardzo silną autonomią. To kantony, a nie wspólnoty językowe, stanowią fundament Konfederacji.
• Władza oddolna: Władza jest mocno zdecentralizowana. Kantony mają własne konstytucje, parlamenty, rządy, a nawet samodzielnie określają swoje języki urzędowe. To poczucie przynależności do kantonu (a także do gminy) jest często silniejsze niż do państwa federalnego.

2. Demokracja bezpośrednia

To najbardziej charakterystyczny i spajający element szwajcarskiej tożsamości. Obywatele Szwajcarii mają możliwość bezpośredniego głosowania nad ważnymi kwestiami politycznymi na poziomie federalnym, kantonowym i gminnym.

• Referenda i inicjatywy ludowe: Dzięki nim obywatele mogą zatwierdzać lub odrzucać ustawy przyjęte przez parlament (referendum) lub sami inicjować zmiany w konstytucji (inicjatywa ludowa), jeśli zbiorą odpowiednią liczbę podpisów.
• Kultura konsensusu: Ten system polityczny wymaga współpracy i konsensusu, co jest kluczowe dla stabilności kraju o tak dużej różnorodności. Szwajcarzy postrzegają siebie jako administratorów swojego kraju, bezpośrednio wpływając na jego kształt.

3. Wspólna historia i wola polityczna

Tożsamość narodowa Szwajcarów jest w dużej mierze tożsamością polityczną, opartą na wspólnych mitach założycielskich i wartościach.

• Mity założycielskie: Pamięć narodowa opiera się na legendach, takich jak opowieść o Wilhelmie Tellu (symbol oporu przeciwko uciskowi) czy Arnoldzie Winkelriedzie (symbol poświęcenia dla ojczyzny).
• Neutralność: Tradycja neutralności, utrzymywana od Kongresu Wiedeńskiego w 1815 roku, jest kolejnym elementem spajającym, który pozwolił Szwajcarii przetrwać bez utraty suwerenności w obliczu konfliktów europejskich.

Ciekawostka: Dewiza Konfederacji Szwajcarskiej brzmi: Unus pro omnibus, omnes pro uno (Jeden za wszystkich, wszyscy za jednego). Choć pierwotnie używana w kontekście pomocy w czasie kryzysów, doskonale oddaje ona ideę politycznej jedności ponad podziałami językowymi.

Podsumowując, mit o braku narodu szwajcarskiego jest prawdą w sensie kulturowo-etnicznym (nie ma jednej grupy etnicznej Szwajcarów), ale fałszem w sensie politycznym. Współczesnych mieszkańców Szwajcarii konstytuuje przede wszystkim wspólna wola polityczna, silny federalizm i unikalny system demokracji bezpośredniej, które pozwalają różnorodnym grupom na współistnienie i wspólne zarządzanie państwem.