Pytanie o to, dlaczego Rosja, a nie Chiny, włączyła Syberię do swojego kraju, dotyka jednego z najbardziej fascynujących momentów w historii Eurazji i jest doskonałym przykładem tego, jak zbieżność ambicji, wewnętrznych problemów mocarstw i geografii może ukształtować mapę świata.

Krótka odpowiedź brzmi: Rosja była zdeterminowana i miała otwartą drogę ekspansji na wschód, podczas gdy Chiny, choć potężne, w kluczowym momencie były zajęte konsolidacją władzy i miały inne priorytety strategiczne.

Rosyjski pęd: futra i Kozacy

Ekspansja Rosji na Syberię rozpoczęła się na dobre pod koniec XVI wieku. Był to czas, gdy Państwo Moskiewskie, po uwolnieniu się spod jarzma mongolskiego, zaczęło szukać nowych terytoriów i bogactw.

Gorączka futer (Jasaku)

Głównym motorem rosyjskiej ekspansji nie była chęć osiedlania się na mroźnych pustkowiach, lecz futra – a zwłaszcza sobole. Sobole, lisy i gronostaje były w Europie i Azji niezwykle cennym towarem luksusowym, nazywanym "miękkim złotem".

W 1582 roku, pod wodzą atamana Jermaka, oddział Kozaków rozpoczął podbój Chanatu Syberyjskiego. Chanat ten był spadkobiercą Złotej Ordy, a jego upadek otworzył Rosjanom wrota do praktycznie nieograniczonego terytorium. Rosjanie parali na wschód w zawrotnym tempie, zakładając ostrogi (fortece i faktorie handlowe) wzdłuż głównych rzek.

• 1582: Upadek Chanatu Syberyjskiego.
• 1632: Założenie Jakucka nad Leną.
• 1639: Rosjanie docierają do Morza Ochockiego, a tym samym do Pacyfiku.

W ciągu niespełna 60 lat Rosja przejęła kontrolę nad ogromnym, choć słabo zaludnionym, obszarem. Rdzennych mieszkańców zmuszano do płacenia carowi daniny w futrach, zwanej jasakiem. Zyski z Syberii były tak ogromne, że znacząco przyczyniły się do zwiększenia potęgi carskiej Rosji.

Chiński spokój: Konsolidacja i inne priorytety

W tym samym czasie, gdy Rosjanie dotarli do Pacyfiku, Chiny przechodziły przez burzliwy okres.

Upadek dynastii Ming i powstanie Qing

Na początku XVII wieku, w Chinach upadła rodzima dynastia Ming, a władzę przejęli Mandżurowie, zakładając dynastię Qing. Nowa dynastia musiała przede wszystkim skonsolidować władzę nad samymi Chinami, co było zadaniem gigantycznym. Ich główny wysiłek militarny i administracyjny koncentrował się na utrzymaniu kontroli nad Państwem Środka i zarządzaniu swoimi tradycyjnymi ziemiami.

Północne granice nie były priorytetem

Obszary Syberii, zwłaszcza te północne i wschodnie, były dla Chin peryferyjne i słabo zaludnione. Chociaż niektóre ludy syberyjskie uznawały zwierzchnictwo chińskiego imperium (dynastii Ming, a potem Qing), region ten nie posiadał strategicznego znaczenia porównywalnego z innymi granicami.

• Główna uwaga Chin: W tamtym czasie Chiny były bardziej skoncentrowane na kontroli nad Mongolią, Tybetem oraz na zabezpieczeniu granic południowych i zachodnich.
• Geografia: Syberia to w większości tajga i tundra, o surowym klimacie, co nie zachęcało do masowego osadnictwa ze strony przeludnionych już Chin.

Traktaty graniczne: Kto był silniejszy w danym momencie?

Pierwsze kontakty Rosjan z Chinami w rejonie Amuru doprowadziły do otwartego konfliktu. Rosjanie, parając na wschód, zaczęli włączać do swojego imperium ziemie, które Mandżurowie uważali za swoje.

Traktat nerczyński (1689) – zwycięstwo Chin

Pierwsza wojna rosyjsko-chińska o granice zakończyła się sukcesem Państwa Środka. Na mocy traktatu nerczyńskiego z 1689 roku, Rosja musiała wycofać się z kolonii nad Amurem (np. twierdzy Ałbazin). Cesarz Qing, będąc u szczytu potęgi, zdołał narzucić Rosji korzystne dla siebie warunki, ustalając granicę wzdłuż rzeki Argun i Pasma Stanowego, pozostawiając ziemie na północ od Amuru i jego ujście pod kontrolą Chin.

Traktat kiachtański z 1727 roku jedynie skorygował te ustalenia, regulując stosunki rosyjsko-chińskie aż do połowy XIX wieku.

Traktaty ajguński (1858) i pekiński (1860) – chińska słabość

Sytuacja zmieniła się diametralnie w połowie XIX wieku. Chiny, osłabione wewnętrznymi konfliktami (np. powstaniem Taiping) i wojnami z mocarstwami zachodnimi (Wojny Opiumowe), straciły swoją dominującą pozycję.

Rosja wykorzystała chińską słabość, wymuszając podpisanie tzw. traktatów nierównoprawnych:

1. Traktat w Ajgunie (1858): Przekazał Rosji lewy brzeg Amuru.
2. Traktat w Pekinie (1860): Przekazał Rosji Kraj Nadmorski (w tym Władywostok).

To właśnie te traktaty, zawarte w czasie, gdy Chiny były na kolanach, ostatecznie ustaliły obecną, korzystną dla Rosji granicę i przypieczętowały włączenie wschodniej Syberii do Imperium Rosyjskiego.

Podsumowanie kluczowych różnic

To splot tych czynników sprawił, że to rosyjscy Kozacy i handlarze futer, a nie chińscy urzędnicy i osadnicy, dotarli pierwsi do Pacyfiku, a Rosja zdołała utrzymać te terytoria, wykorzystując moment słabości swojego południowego sąsiada w XIX wieku.