Powstanie Brazylii to fascynująca historia, która łączy wielkie odkrycia geograficzne, polityczne zawirowania w Europie i unikalny proces uniezależniania się, który w przeciwieństwie do reszty Ameryki Łacińskiej, doprowadził do powstania jednego, rozległego państwa. Skala terytorialna Brazylii, która dziś zajmuje niemal połowę kontynentu, jest wynikiem splotu czynników geograficznych, historycznych i politycznych.

Jak doszło do powstania Brazylii? Od kolonii do cesarstwa

Historia Brazylii zaczyna się w epoce wielkich odkryć. W kwietniu 1500 roku portugalski żeglarz Pedro Álvares Cabral, kierujący flotyllą zmierzającą do Indii, dotarł do wybrzeży dzisiejszego stanu Espírito Santo. Chociaż nie jest do końca jasne, czy było to w pełni zamierzone, to właśnie to wydarzenie zapoczątkowało trwającą ponad trzy stulecia obecność Portugalii w Ameryce Południowej.

Okres kolonialny i rola cukru oraz złota

Początkowo Brazylia nie była priorytetem dla Portugalczyków, bardziej skupionych na lukratywnym handlu z Azją. Sytuacja zmieniła się w XVI wieku, kiedy rozpoczęto intensywną kolonizację, opartą na systemie wielkich majątków ziemskich (capitanias) i uprawie trzciny cukrowej. Szybki spadek populacji rdzennych mieszkańców, spowodowany epidemiami, doprowadził do masowego sprowadzania siły roboczej z Afryki, co ukształtowało specyfikę społeczną i gospodarczą kolonialnej Brazylii.

W XVII wieku odkrycie ogromnych złóż złota i diamentów, zwłaszcza w regionie Minas Gerais, spowodowało migrację ludności w głąb lądu i przyczyniło się do przesunięcia centrum kolonialnego. Świadectwem tego było przeniesienie stolicy z Salvadoru do Rio de Janeiro w 1763 roku.

Ucieczka króla i droga do niepodległości

Kluczowym momentem, który przesądził o przyszłej jedności i niepodległości Brazylii, była ucieczka portugalskiego dworu królewskiego przed wojskami Napoleona. W 1807 roku Jan VI z dynastii Bragança wraz z całym dworem i administracją przybył do Rio de Janeiro, które na kilkanaście lat stało się faktyczną stolicą portugalskiego imperium.

Obecność monarchy w kolonii miała rewolucyjne skutki:

1. Centralizacja i jedność: Król i jego administracja scaliły kolonię, która wcześniej była zarządzana w sposób bardziej rozproszony.
2. Rozwój: Zniesiono monopol handlowy Portugalii, założono banki, akademie, biblioteki i rozpoczęto rozwój przemysłu.
3. Podniesienie statusu: W 1815 roku Brazylia przestała być kolonią, stając się równoprawnym królestwem w ramach „Zjednoczonego Królestwa Portugalii, Brazylii i Algarve”.

Kiedy w 1821 roku Jan VI powrócił do Lizbony, zostawił w Rio de Janeiro swojego syna, Dom Pedro, jako regenta. Portugalski parlament (Kortezy) dążył do przywrócenia Brazylii statusu podległej kolonii, co wywołało oburzenie i falę dążeń niepodległościowych wśród brazylijskich elit.

Deklaracja niepodległości

W obliczu groźby rekolonizacji Dom Pedro stanął po stronie Brazylijczyków. 7 września 1822 roku, nad rzeką Ipiranga, miał wygłosić słynne: „Niepodległość albo śmierć!” (Independência ou Morte!). 12 października 1822 roku ogłosił utworzenie samodzielnego Cesarstwa Brazylii, a sam przyjął tytuł cesarza Piotra I.

W przeciwieństwie do hiszpańskich kolonii, które po uzyskaniu niepodległości rozpadły się na wiele republik, Brazylia pozostała jednym, scentralizowanym państwem, rządzonym przez dynastię Bragança aż do obalenia monarchii i proklamowania republiki w 1889 roku.

Dlaczego terytorium Brazylii jest tak rozległe?

Rozległość terytorium Brazylii, które jest piątym największym państwem świata, jest efektem połączenia początkowych ustaleń kolonialnych z późniejszą, dynamiczną ekspansją w głąb kontynentu.

1. Traktat z Tordesillas (1494) i jego przekroczenie

Początkowo, na mocy Traktatu z Tordesillas, który podzielił Nowy Świat między Hiszpanię i Portugalię, portugalska strefa wpływów w Ameryce Południowej była stosunkowo wąskim pasem wzdłuż wybrzeża Atlantyku. Linia demarkacyjna przebiegała około 1184 mil na zachód od Wysp Zielonego Przylądka.

Jednak z biegiem czasu, Portugalczycy zaczęli ignorować tę granicę. Dwie główne siły przyczyniły się do rozszerzenia terytorium w głąb lądu:

• Bandeirantes: W XVII i XVIII wieku grupy zbrojnych awanturników, zwanych bandeirantes (od bandeira – flaga), wyruszały z São Paulo na dalekie wyprawy w głąb nieznanych terenów. Ich głównym celem było poszukiwanie złota, diamentów oraz chwytanie Indian w celu uczynienia z nich niewolników. Wyprawy te, penetrując tereny daleko na zachód od linii Tordesillas, efektywnie rozszerzały portugalską kontrolę nad nowymi obszarami.
• Odkrycia surowców: Odkrycie złota i diamentów w interiorze spowodowało masową migrację ludności na zachód i południe, co z kolei umacniało portugalską obecność na terenach formalnie należących do Hiszpanii.

2. Jedność polityczna w procesie niepodległości

Najważniejszym czynnikiem, który przesądził o olbrzymiej skali Brazylii, była jej jedność w momencie uzyskiwania niepodległości. W przeciwieństwie do hiszpańskich kolonii, które w latach 20. XIX wieku rozpadły się na kilkanaście odrębnych państw (Wielka Kolumbia Simona Bolivara rozpadła się na Wenezuelę, Kolumbię, Ekwador i Panamę; Wicekrólestwo La Platy na Argentynę, Urugwaj, Paragwaj i Boliwię), Brazylia pozostała monolitem.

Czynniki, które utrzymały jedność:

• Centralna administracja: Wczesne ustanowienie centralnej władzy gubernatora (już 50 lat po odkryciu) i przeniesienie dworu królewskiego do Rio de Janeiro w 1807 roku stworzyło silny ośrodek polityczny, który scalił kolonię.
• Brak lokalnych uniwersytetów: Brak ośrodków uniwersyteckich w Brazylii (w przeciwieństwie do hiszpańskich kolonii) sprawił, że elity często studiowały w Portugalii, utrzymując bliższe kontakty z metropolią i między sobą, co sprzyjało jedności.
• Monarchia: Ustanowienie Cesarstwa Brazylii pod rządami Dom Pedro I, a następnie Dom Pedro II, zapewniło stabilność i ciągłość władzy, która była w stanie stłumić lokalne bunty i zapobiec fragmentacji terytorium.

3. Dyplomacja i traktaty graniczne

Ostateczny kształt Brazylia zawdzięcza również późniejszym traktatom i negocjacjom z sąsiadami, które w dużej mierze sankcjonowały faktyczny stan posiadania osiągnięty przez bandeirantes i osadników. Portugalia, a później Cesarstwo Brazylii, skutecznie wykorzystywały osłabienie Hiszpanii i jej byłych kolonii do legalizacji kontroli nad rozległymi obszarami w dorzeczu Amazonki i na południu kontynentu.

Podsumowując, Brazylia powstała w wyniku pokojowej proklamacji niepodległości przez regenta Dom Pedro I we wrześniu 1822 roku, po tym, jak ucieczka dworu królewskiego przed Napoleonem scaliła kolonię. Jej gigantyczny rozmiar jest natomiast efektem historycznego przekroczenia linii Traktatu z Tordesillas przez poszukiwaczy przygód i osadników (bandeirantes) oraz kluczowej decyzji o utrzymaniu jedności politycznej i terytorialnej w momencie uzyskiwania niepodległości, co odróżnia ją od reszty Ameryki Łacińskiej.